martes, 17 de setembro de 2013

"Medea", de Eurípides

Era cuestión de tempo. Tiña que honrar o meu pseudónimo dalgún xeito. Porque eu non son Medea por casualidade. É un nome que considero moi bonito, precioso, e que cumpre con todas as regras que eu considero case sagradas na antroponomástica: non máis de tres sílabas, dobre consonantismo oclusivo e sonoro, fácil pronuncia, perfectamente identificable ao oído… Hai unha eufonía neste nome que me apaixona pero esa non é a razón da miña escolla para firmar estas cousas que publico de cando en vez na rede. O verdadeiro motivo de que eu mesma me rebautizase con ese nome é un e só un: a miña obra literaria preferida, a Medea de Eurípides. Pois sí, hoxe falarei por fin da Medea de Eurípides. Repito, era cuestión de tempo, todo era moi obvio, nalgún momento ía compartir con quen queira que naufrague polo vasto océano de internet e veña dar con estas liñas a miña fascinación pola que, para min, é a gran heroína tráxica da literatura grega clásica.


Como estes primeiros parágrafos que me dispoño a confeccionar van conter información para profanos na materia, rogo a calquera que saiba un mínimo sobre esta obra que pase directamente ao miolo da cuestión (son moitas as cousas que vou comentar sobre Medea, moitas). A modo de breve contextualización para dummies, direi que a Medea de Eurípides é un drama tráxico cuxa primeira representación data das Grandes Dionisias do ano 431 a.C. O teatro nace na Atenas democrática como parte dos festexos cívico-relixiosos da cidade e xa na época do seu autor este feito estaba máis que consolidado. E, por suposto, Medea non é allea a esta circunstancia, pois foi representada neste evento do mesmo xeito que todas as obras anteriores, acompañada doutras dúas traxedias (compoñendo unha triloxía tráxica) e un drama satírico hoxe perdidos. A evolución do xénero tráxico acada cotas inimaxinables ata entón con Eurípides, o gran autor de traxedias do último tramo do século V a.C., quen introduce innovacións e modificacións antes impensables nas súas obras e configura dun xeito moito máis contemporáneo o mito a tratar na obra. Así mesmo, a caracterización dos seus personaxes é froito dun tratamento psicolóxico moito máis exhaustivo, pois afonda nas emocións, razóns e paixóns dos protagonistas dos mitos como ningún traxediógrafo o fixera antes, de aí que se adoite dicir que, se ben Sófocles presentaba aos seus heroes tráxicos como debían ser, Eurípides presentábaos como o que realmente eran. Os seus heroes e heroínas son máis humanos, redondos, figuras universais que transmiten valores e problemáticas universais, e Medea exemplifica todo isto á perfección. Grosso modo, poderiamos dicir que Medea é un dos maiores expoñentes dunha traxedia máis transgresora e revolucionaria da que Eurípides foi o gran abandeirado, algo que o converteu nun xenio incomprendido e rexeitado, case vilipendiado, na súa época, o cal non impediu que acadase o lugar que lle corresponde por xustiza no canon da literatura universal de todos os tempos. De feito, é un autor que gozou dunha maior sona conforme foron pasando os séculos e, actualmente, é o tráxico máis valorado e mellor conservado.

Que nos conta a Medea de Eurípides? (volvo derivar á xente máis docta no tema ao parágrafo que siga a este) Pois unha historia pouco amable, das que a min me gustan, unha historia sórdida, de vinganza e violencia, resolta no narrativo dun xeito brillante, unha historia desas que nin empezan co “érase unha vez” nin rematan co “foron felices e comeron perdices”. Tras superar con éxito mil vicisitudes e dificultades na súa empresa heroica, Xasón e Medea establécense en Corinto ao amparo do rei Creonte, onde levan unha vida en principio tranquila e crían aos seus dous fillos. Porén, os problemas non tardan en aparecer, posto que Creonte decide ofrecerlle a Xasón a man da súa filla Glauce, nunhas segundas nupcias que o ata ese momento fiel esposo de Medea non tarda en aceptar. A incertidume anubra o futuro de Medea, muller e estranxeira, quen se ve ameazada co abandono conxugal e o desterro, ademais de sentirse fondamente traizoada e aldraxada polo seu home. Ante esta difícil situación, Medea decide utilizar as súas habilidades máxicas (que no seu día tanto beneficiaran a Xasón na consecución dos seus obxectivos heroicos) en contra del, tomando a determinación de acabar coa vida de Glauce e Creonte mediante velenos e asasinando logo aos seus propios fillos, cortando de raíz a liñaxe de Xasón e calquera posibilidade de descendencia lexítima para este, un dos peores castigos que se lle podía infrinxir a un home na Grecia Antiga, moito peor que a propia morte.


Todo “mola” e moito. Temos un conflito familiar de extrema gravidade, medidas contundentes e desesperadas e un desenlace fatal. Pero Medea non se limita a isto. Que ninguén se leve a equívoco, non estamos ante a típica historia na que unha muller tola de celos e paixón por quen a abandona se vinga sen máis. Hai moito máis que isto, e unha vez que se ten a oportunidade de profundar un pouco máis tanto no contido como na forma desta obra, pódese comprobar que son moitos os motivos que moven a Medea cara a súa decisión final. Pero, para comprendelos un pouco mellor, vexamos algúns detalles desta obra.

A Medea de Eurípides dá comezo cun monólogo a cargo da ama (xa o feito de que o personaxe dunha muller non libre fora a que presentara o problema fundamental da trama debeu supoñer todo un revulsivo na súa época), un parlamento no que esta escrava se lamenta das circunstancias: a súa señora, Medea, está afundida ante a idea de que Xasón a deixe a prol dun matrimonio máis proveitoso e que lle outorgará un maior prestixio social, pois a súa prometida é filla dun rei e grega, non como Medea, que é unha feiticeira expatriada. Ningún pasado glorioso bota luz sobre un presente que se ve ignominioso, nada importan as vitorias dun tempo anterior, cando Medea se botou aos brazos de Xasón e contribuíu dun xeito decisivo aos seus logros, como foron a obtención do vélaro de ouro e a derrota dos seus inimigos, incluída a propia familia de Medea.

Como se pode ver, o sacrificio da heroína parece, nun principio, demasiado grande como para ser tomado á lixeira: unha princesa bárbara que rexeita a súa posición privilexiada no país da Cólquide para axudar ao forasteiro que pretende facerse cun dos bens máis prezados que se custodian na súa terra e que se une a el mediante uns pactos e uns xuramentos dos que son testemuñas os propios deuses. Polo tanto, non é que Medea estea entolecida por un amor incondicional, pode que estea realmente namorada pero non se trata só de amor. Ela axudou a Xasón, sen ela Xasón nunca tería conseguido ningún dos seus obxectivos e que el deixe de ter en conta iso, que esqueza todo o que Medea fixo por el e deixe de respectar eses acordos que selaron como iguais, resulta un agravante da traizón.

Medea non é unha heroína calquera, xa estamos empezando a comprobalo. Poderiamos dicir que sofre e con razón e a súa progresión emocional, da que dan conta os diferentes discursos que Eurípides pon na súa boca ao longo da obra, é excepcional. Durante toda a obra vemos a unha Medea decidida pero dubitativa, que oscila entre o odio máis acérrimo e a autocompaixón, que se debate entre o profundo amor que sente polos seus fillos e a necesidade de cumprir coa súa obrigación, pois debe contestar dun xeito apropiado e proporcionado ás ofensas de Xasón.


Ademáis, Medea é unha heroína reivindicativa. As intencións do autor respecto a isto están pouco claras, posto que é difícil saber se no contexto dunha sociedade patriarcal coma a grega, outorgarlle a Medea un rol preponderante nunha traxedia era un signo de protesta contra dos ditados desa sociedade ou era un contraexemplo que mostraba os perigos da toma de decisións importantes por parte dunha muller. Hai moitos estudosos que defenden que existía un compoñente propagandístico na traxedia e que os mitos eran empregados na mesma como un paradigma do que debía sustentar o réxime da Atenas democrática. É dicir, na traxedia habería educación cívica, relixiosa e social. Porén, na miña modesta opinión, considero que Eurípides, de seren certas estas hipóteses, se saltou todo isto un pouco “á torera”. Paréceme case imposible que un autor tan innovador coma este se cinguira ao que se esperaba do xénero tráxico en algo tan crucial e diferenciador como é o sentido que lle puido ter dado á trama e ás modificacións que el mesmo introduciu no mito orixinal. Pode que Eurípides non estivese de acordo coas reivindicacións da súa heroína pero seguro que se as puxo enriba da mesa para crear debate foi por algo e non precisamente para mostrar un apoio sen fisuras ao poder establecido e aos postulados desa sociedade patriarcal tan represiva co feminino.

A batalla de Medea contra os elementos adquire por momentos tintes de loita social (ben o demostra o excelente parlamento dos versos 214-266): reclama un mellor trato como muller, como estranxeira e como nai e rexeita todas as inxustizas que padece por pertencer a estes colectivos. Non é casualidade que Medea se convertera nos últimos tempos nunha icona da loita feminista, pois hai moitísimo simbolismo na súa conduta, nas súas palabras e incluso no motivo do infanticidio. Ao lector contemporáneo pode resultarlle bastante pouco doado facer unha lectura, non digo en clave positiva, pero si rexeitando o cariz negativo, deste último motivo que veño de citar, o infanticidio. A polisemia simbólica deste feito dá pé a múltiples interpretacións e creo que algunhas delas non son nada desatinadas, sobre todo aquelas que defenden que con este xesto Medea non só se vinga de Xasón senón que reclama para ela o dereito a decidir sobre a súa descendencia, algo que na Antiga Grecia se lle reservaba única e exclusivamente ao home, de aí teorías tan absurdas coma a teoría embriolóxica, segundo a cal a semente en orixe pura contida no organismo do home estaba tan deturpada que necesitaba dun “recipiente”, ou sexa, a muller, para medrar e reproducirse. Polo tanto, os fillos nunca eran dunha muller, sempre se consideraron posesión do home e a este lle correspondía tomar as decisións pertinentes. Á vista destas consideracións, que Medea ouse decidir se mata ou non aos seus fillos tivo que provocar unha auténtica conmoción no auditorio e non tanto polo horrible que nos poida parecer que unha nai decida acabar coa vida dos seus fillos senón polo feito de que se atreva a facer uso dunha prerrogativa que lle correspondía só ao sexo masculino, a de decidir sobre a vida dos seus fillos. En conclusión, Medea dalgún xeito reivindícase como nai, reclama matando á súa prole unha serie de dereitos que deberían serlle recoñecidos ao ser ela quen pariu e padeceu por traer ao mundo aos seus fillos.

Medea parécese moito a unha muller de agora, a unha muller consciente de que a súa feminidade sempre apareceu nun segundo plano e sempre un paso por detrás do seu semellante masculino. Pero a quen máis se parece Medea é a un heroe homérico. Son moitos os que establecen un paralelismo entre a caracterización dos heroes que aparecen na Ilíada e a Odisea de Homero e a Medea de Eurípides. Especialmente cos heroes da Ilíada, pois sempre se considerou que este poema épico ten máis elementos tráxicos que a Odisea, máis parecida a unha novela moderna de aventuras. E cales son os nexos de unión entre Medea e, por exemplo, Aquiles ou Áyax? O seu fondo sentido do honor, a súa fidelidade aos pactos e aos acordos (fidelidade que se viu traizoada por Xasón), a súa obsesión por non ser obxecto de burla dos seus inimigos, é dura cos seus opoñentes e benévola cos seus amigos… Pero, por encima de todo, Medea é consciente ao igual que estes heroes de que ten un deber heroico ao que dar cumprimento, un deber que ten que materializar aínda a costa daquilo que máis lle importa, tanto ten por encima de que haxa que pasar, debe facerse. No caso de Medea, o ben a sacrificar a prol do cumprimento deste deber son os seus fillos e, a pesar das dúbidas (que tamén forman parte da caracterización do heroe homérico), leva a cabo a súa empresa.


Nótese que durante toda a redacción obviei o que para moitos é o detalle fundamental sobre a caracterización deste magnífico personaxe, máis que nada porque non considero que sexa certo que Medea é unha tola e unha desequilibrada que se deixa levar polos seus instintos máis baixos e polas paixóns máis desenfreadas. De feito, como xa expuxen previamente non creo que o namoramento sexa o motivo fundamental que desencadea o conflito tráxico, non digo que Medea non lle quixera a Xasón pero hai moitas máis circunstancias en xogo. É por iso polo que me nego en rotundo a darlle unha lectura meramente psicolóxica e psicoanalítica aos actos de Medea, porque creo firmemente que nun personaxe tan redondo entran en xogo todas as circunstancias que veño de mencionar e que non todo se reduce á dicotomía entre a tolemia e o equilibrio mental. De feito, creo que Medea é un personaxe perfectamente equilibrado, que razoa os inconvenientes e as vantaxes de todo canto lle pasa pola cabeza e de todas as medidas e solucións que baralla aos seus problemas, vamos, paréceme absolutamente falaz que non se recoñeza isto despois de ler o texto e de prestar unha especial atención aos parlamentos da protagonista. Pero ese adoita ser o problema cando o personaxe se interpreta dende unha óptica moralista actual.

Moi ben, e despois de que Medea se apoderara omnipresentemente desta extensa publicación, algúns dirán… E que pasa con Xasón? Non se supón que el era un heroe, logo maldito por xuntarse con quen se xuntou? Non era el o valeroso líder da expedición dos Argonautas? Aquel que debía reclamar para si os seus dereitos sobre o trono de Iolco? Hai manifestacións literarias a rabiar sobre o mito dos Argonautas e, en particular, sobre o episodio de Xasón e Medea polo que a visión pode ser distinta, pero, polo menos na obra de Eurípides, Xasón é un “ninghién”. É un personaxe absolutamente anódino, a súa caracterización resulta ata ridícula e non posúe as habilidades retóricas que, en cambio, si ten Medea. Os seus argumentos son baleiros e o seu poder de convicción máis ben escaso. Ademáis, sempre se arrima ao sol que máis quenta. É un arribista, literalmente, a súa única aspiración é o poder e todo o prestixio que leva parello. Son moitos os que din, á vista de como aparece na Medea de Eurípides, que Xasón constitúe o prototipo de heroe banalizado, ensombrecido e eclipsado por un personaxe aparentemente secundario e axudante, neste caso, Medea.

Boeno, xa para ir rematando, vou tratar de conducir cara a algún sitio toda esta información e vou intentar animar a quen non o fixera a ler a Medea de Eurípides. Creo que, como moito, non levará máis dunha hora facer unha primeira aproximación a este espléndido drama, para logo botarlle un segundo, terceiro, cuarto e ata quinto repaso. Os que fagan falta. Son moitos os detalles a descubrir e, digo máis, se se ten unha mínima noción de grego clásico non só é recomendable senón imprescindible, achegarse e deterse minuciosamente no léxico empregado, naqueles termos que tantas dificultades e desesperación provocaron a algúns tradutores e que tanto influíron na percepción que se pode ter da obra e do personaxe principal. Se se coñece a lingua de orixe o disfrute desta obra xa será superlativo. Pero é que, ademáis, esta historia é tan brutal, tan extraordinaria… Hai tanto que descubrir nestes personaxes, tanto que dicir sobre eles… É imposible que deixe indiferente a ninguén esta Medea que, ante o infortunio, decide tomar as rendas do seu destino. Imposible. Hai tantos matices, como ben se puido ver, é un personaxe tan ben perfilado, sobre o que correron longos ríos de tinta, que resulta improbable non amala ou odiala.


A Medea de Eurípides, ao ser unha obra tan antiga non ten dereitos de autor nin movidas destas, non vai vir o home do saco da SGAE a secuestrarvos se vola descargades de internet e podedes atopar unha tradución en case calquera sitio con só pedirllo a San Google. Porén, si hai algunhas traducións que me gustaría recomendar, porque creo que son algo mellores e que se aproximan moito mellor ás peculiaridades da lingua orixinal, como son as de Francisco Rodríguez Adrados (unha eminencia no campo da filoloxía e da cultura clásica que con case 100 anos ou os que teña, ten moitos, aínda ten corda para rato), de Alma Mater (1995) ou a de Juan Antonio López Férez, contida no primeiro volume recompilador das traxedias de Eurípides, de Cátedra (1985). E se alguén, por coñecementos ou simplemente por pura curiosidade, se anima a botarlle un ollo ao texto grego, na rede pódese atopar con facilidade unha boa edición, a de Kovacs, no Perseus Digital Library (http://www.perseus.tufts.edu/hopper/), un catálogo de textos de Grecia e Roma no que esta todo, séculos e séculos de literatura clásica. 

Vou ir abrindo boca cunha pseudotradución ao galego dos versos 230-266…

De todo canto ten vida e pensamento, 
as mulleres somos a criatura máis desgraciada.   
Pois, primeiramente, é necesario que compremos un esposo cun
excesivo gasto de diñeiro, e conseguir un dono  
do noso corpo. Pois esta é unha desgraza aínda máis dolorosa.   
E o meirande certame consiste en conseguilo malo      
ou bo: pois as separacións non dan boa fama
ás mulleres, nin lles é posible repudiar ao esposo.
Cando unha chega a novos costumes e leis
é necesario que sexa adiviña, sen telo aprendido na casa,  
de cal será o mellor modo de tratar ao seu compañeiro de leito.         
E se o noso esforzo nisto sae ben    
e o esposo convive con nós sen poñernos o xugo pola forza,         
a nosa sorte é envexable. Se non é así, mellor morrer. 
En cambio un home, cando se farta de convivir cos de dentro,      
indo fóra, calma o desgusto do seu corazón.
[indo á casa dun amigo ou dun da súa idade]:             
Pero para nosoutras é necesario mirar cara unha única persoa.
E din que nosoutras levamos unha vida carente de perigo  
nas nosas casas mentres eles combaten coa lanza, 
mais razoan torpemente: que tres veces preferiría eu     
permanecer onda o escudo que parir unha soa vez.
Mais o mesmo argumento non vale para ti e para min: 
ti tes aquí a cidade e a casa de teu pai,    
a comodidade da túa vida e a compañía dos teus amigos,
pero eu, estando soa e sen cidade, sufro as inxurias  
do meu esposo, collida como botín dunha terra bárbara,   
sen nai, nin irmán nin parente
ao que ir ancorar arredándome da miña desdicha.      
En efecto, todo canto quero conseguir de ti é que,       
se eu descubro algunha vía ou recurso,  
para que o meu esposo pague o castigo por estas desgrazas        
[e quen lle deu á filla que casou con el]           
a calar. Pois unha muller adoita estar chea de medo  
e é covarde para contemplar a pelexa e o ferro:                
pero cando resulta inxuriada no referente ao seu leito,      
non hai outro espírito máis sanguinario.

            Lede esta obra, é sinxelamente maxistral!

Ningún comentario:

Publicar un comentario