luns, 14 de abril de 2014

“Star Wars” ou como o coleccionismo de “merchandising” se converteu na miña vocación frustrada


A epopea espacial máis grande xamais contada. A saga cinematográfica de ciencia-ficción máis famosa de todos os tempos. A aventura interestelar por excelencia. Son moitas as alocucións cualificativas que ao longo dos últimos 37 anos intentaron medir dun xeito condensado e resumido o tremendísimo impacto comercial e socio-cultural da saga Star Wars, xestada por un cineasta o suficientemente enxeñoso como para vivir desta revolucionaria creación artística ata a fin dos seus días, George Lucas. Mais, a historia da coñecida nos nosos lares como A guerra das galaxias é moito máis complicada que todo iso e, aínda que temos moi claro o que significa esta no noso acervo cultural contemporáneo e aínda que temos moi interiorizados aspectos como a trama, os personaxes ou os espazos deste conxunto de películas (sendo calquera das afirmacións que puxen ao principio deste parágrafo máis que certa), cómpre explicala máis polo miúdo, pois é unha odisea tan grande ou máis que a que contén o seu argumento. Comecemos, pois, a long time ago in a galaxy far, far away (en serio fai falta que o traduza?) onde a vida soa a John Williams e o mundo foi creado por Ralph McQuarrie...


Antes de seguir gustaríame aclarar (pode que innecesariamente) un par de cousas: son unha friki sen remisión e fan convencida da saga Star Wars. Por que digo que esta aclaración é a todas luces innecesaria? Porque se vai notar e moito ao longo da redacción. Con todo, padezo dun severo romanticismo nostálxico (ou nostalxia romántica, tanto ten) e aínda agora que son “ghrandiña” lembro con gran agarimo a primeira vez que vin a primeira película de Star Wars cando tiña 11 anos e a conmoción que sentín ao acabar de vela. Tamén gosto moito de compartir con incrédulos que me someten a un xuízo de total incomprensión lembranzas coma esta ou outras, como cando vin no cine o desenlace da triloxía de precuelas (a que me tocou vivir, lamentablemente) e sentín que estaba formando parte dalgo tan grande como era pertencer á xeración que viu como Anakin Skywalker se convertía nun dos viláns máis terroríficos pero (por que non?) máis entranables e queridos das últimas décadas, Darth Vader. Malia toda a borralla que (ao noso pesar) ten esta segunda triloxía. Polo tanto, se esperades unha análise neutra, sisuda e non sesgada sobre o fenómeno Star Wars, este non é o voso sitio. Non pretendo facer pseudo-teses de doutoramento nin nada que se lle pareza, a miña intención é impregnar de admiración e dunha total falta de obxectividade esta especie de recensión sobre unhas películas que me marcaron e que vexo unha e outra vez sen que desapareza un ápice desa fascinación que se apoderou de min no principio.


Star Wars... Cine con maiúsculas ou puro merchandising con tópicos reciclados? Boeno, a miña resposta a iso está máis que clara, pero que se entenda a confusión do respectable: Star Wars non só nos introduciu con éxito nunha historieta fantástica que parecía máis un suicidio comercial que a primeira pedra dunha prestixiosa franquicia, senón que cambiou a nosa forma de entender o cine e as relacións establecidas entre o público e o espectáculo. Cando George Lucas comezou a escribir xa non o guión, senón aquel panfleto de 14 folios co que ía mendigando polos estudos de Hollywood e no que explicaba grosso modo e non con poucas lagoas en que consistía iso das guerras estelares que pretendía filmar, ninguén cría que o que se definía como unha opereta espacial ao estilo dos seriais dos anos 30 (esa realidade tan extravagante para neófitas coma min) puidera gozar dun mínimo de popularidade a finais dos anos 70, época na que os modelos eran outros. En efecto, George Lucas adoita incluírse na nova xeración de cineastas americanos diferentes e alternativos (polo menos nun principio) que comezaron a deslumbrar precisamente naqueles anos recorrendo a unha estética hiperrealista e incluso deprimente e a novos códigos narrativos, a saber, Martin Scorsese, Steven Spielberg, Francis Ford Coppola ou Brian De Palma. Pero, aínda que os seus comezos apuntaban na mesma dirección que os seus coetáneos, flirteando coa experimentación en THX 1138 (realización en longametraxe en 1971 dun antigo traballo de clase na escola de cine) e apuntándose ao carro da comedia con pouso social con American Graffiti (1973), as aspiracións de Lucas apuntaban máis alto (e nunca mellor dito).


O que hoxe é un dos paradigmas do éxito empresarial non sempre se viu así, proba disto é que dous estudos rexeitaron o proxecto da que logo sería a primeira película da saga Star Wars e só a 20th Century Fox o aceptou non sen poucas reservas (afortunadamente, alí estaba Alan Ladd Jr. para exercer de cabaleiro andante de Lucas e da propia película). A desconfianza inicial resultou ser unha vantaxe para George Lucas xa que iso lle permitiu esixir unha nada desprezable marxe de control sobre o merchandising da película (pouco menos que falar en chino naqueles anos, ademais de ser un fenómeno de escaso calado), feito que lle facilitaba controlar a promoción do filme no caso de que a Fox se decidira a non apostar por el e, polo tanto, non publicitalo. O tema dos cartos foi durante toda a pre-produción e produción de Star Wars un auténtico pesadelo e o orzamento inicial de menos de 10 millóns de dólares disparouse alarmantemente durante a rodaxe, pois a visión de Lucas barata, o que se di barata, non era. Pero non menos delirantes foron as dificultades da rodaxe en Túnez, as horas de traballo dos asalariados de Industrial Light & Magic (empresa creada ex professo por Lucas para esta película) por dar cuns efectos especiais revolucionarios e cribles que nin de coña existían por aquel entón, ou unha primeira montaxe do material gravado que pariu unha película sen ritmo e sen emoción, todo o contrario do que despois se vería na pantalla naquel maio de 1977 que pasaría á historia do cine.


Semellaba que esta película estaba predestinada á morte mesmo nos seus estados máis embrionarios, pois a todos estes problemas sumábase a desesperanzadora falta de fe de produtores, distribuidores e tamén dos colegas de Lucas (a excepción de Spielberg, ao que lle entusiasmou o primeiro visionado do filme). Pero os camiños da Forza son inescrutables e Star Wars rematou por converterse, contra todo pronóstico e agoiro, nun éxito sen precedentes e nun colosal fenómeno de masas cuxo legado económico e cultural se volveu incalculable. George Lucas tiña moi claro, dende o principio, que a súa era unha historia épica de proporcións moi superiores aos 120 minutos dun único filme e, grazas á magnífica resposta de público e crítica (e aos millóns que se embolsou co devandito “taquillazo”), embarcouse na non pouco dificultosa empresa de converter a súa opereta nunha triloxía tráxica e de aventuras que estivese á altura da longametraxe orixinal. E superou con creces todas as expectativas. O Imperio contraataca e O retorno do jedi son xa dúas películas icónicas dos (marabillosos) anos 80 e que resolven moi eficazmente un dos xiros de guión máis célebres da historia do cine.


Sendo xa Star Wars pedra angular do cine fantástico contemporáneo, os confusos anos 90 trouxeron consigo unha desas cousas que tanto me proen: a remasterización de toda a triloxía para unha nova estrea en salas con motivo do vixésimo aniversario do primeiro filme. Pouco a pouco, os efectos especiais deixaban de ser esa cousa mimada e artesanal que nos facía soñar e crer con ilusións tan logradas e Lucas decidiu adulterar os seus filmes cuns poucos engadidos concibidos por ordenador que non aportaban gran cousa e restaban encanto aos orixinais. Pero o delirio definitivo do CGI estaba por vir en forma dunha nova triloxía na que George Lucas nos contaría as orixes do mal...


En maio de 1999 estreouse o primeiro episodio da segunda triloxía de Star Wars, titulado A ameaza pantasma, ao que seguirían O ataque dos clons no 2002 e A vinganza dos sith no 2005. Tres películas nas que o gran público por fin coñecía os motivos polos cales un cacho de pan se convertía nun ser máis ruín que unha urticaria. E tres películas ás que a orxía dixital orquestrada por Lucas lles xogou unha mala pasada. Con todo, aínda que non sexan memorables, non por iso son prescindibles. De feito, eu son das que defende que a historia que se conta nesta triloxía é incluso máis caralluda que a das súas predecesoras, o que pasa é que sendo as premisas tan boas, a execución resulta un tanto mediocre e bastante decepcionante, se temos en conta que as expectativas sempre foron do máis elevadas. Pero, a ver, sexamos xustos, nada pode ser peor que a cuarta entrega de Indiana Jones, nin sequera esta triloxía.

Star Wars é un fenómeno que, como ben se ve, abrangue varias décadas e distintos extractos xeracionais. É practicamente imposible que no primeiro mundo exista unha persoa que non saiba de que vai esta saga ou que non coñeza, polo menos, algún elemento iconográfico característico da mesma. A Forza, os sables láser, o Falcón Milenario, a Estrela da Morte... Todos estes conceptos forman parte dunha cultura pop tan vasta coma o mesmo universo e somos quen de recoñecelos ao instante, incluso se non vimos ningunha das películas. As homenaxes e referencias a esta saga noutras series ou películas dan conta da fonda pegada que deixou no imaxinario colectivo mundial e non teríamos o cine comercial dos nosos días de non ser por Star Wars (aínda que iso, en ocasións, non sempre é de agradecer...)


Pero que tiña esta historia para rematar sendo o bombazo que finalmente foi? Moitos falan de contos de fadas modernos moi recoñecibles para o gran público e de historias principescas e novelescas trasladadas ao espazo, mais eu creo (e seguramente non serei a única que o diga nin inventarei a pólvora con isto) que os arquetipos, tópicos e modelos dos que bebe Star Wars son puramente gregos (ou digamos clásicos, para sermos máis inclusivos). E non debería resultar unha afirmación extravagante se temos en conta que Lucas pasou unha longa tempada emborrachándose con bibliografía especializada sobre mitoloxía, filosofía e outras destrezas da nosa remota Antigüidade previamente a escribir o guión da primeira película da saga. Non me canso de ver estas películas e de apreciar claramente a omnipresencia de todos estes recursos que as aproximan a esa literatura grega que tanto mamei e me entusiasma. Star Wars é épica pura! Épica stricto sensu, na súa forma máis clásica e grandilocuente. Por iso estou tan de acordo con todos os que afirman que a inclusión desta franquicia no xénero da ciencia-ficción non se corresponde co que realmente é. En Star Wars hai códigos de honra propios da épica e ausentes en calquera categoría de xénero máis recente, hai valores morais e sistemas de goberno propios da épica, longas viaxes, criaturas fantásticas, incluso hai anagnórises (recoñecemento dun personaxe crucial na trama, do mesmo xeito que Odiseo é recoñecido polos seus familiares á súa volta a Ítaca na Odisea) e xa non falemos da fortísima influencia que ten a relixión (iso que lle chaman “Forza”) en todo o que acontece na vida cívica e política da saga. Todo isto é épica. E xa que nos poñemos así tamén podemos establecer concomitancias coa traxedia clásica, pois os modelos que utiliza son os mesmos da épica e tamén hai moito diso en Star Wars, empezando polas complicadísimas relacións familiares que son o eixe do conflito entre os personaxes. A profecía que vincula a Anakin Skywalker coa recuperación do equilibrio na Forza garda moitas similitudes cos oráculos que determinaron o destino doutros célebres personaxes deste xénero dramático pero, sen dúbida, o que converte a este personaxe nun verdadeiro heroe tráxico é esa afanosa loita consigo mesmo por escapar ao fatum (si, para min, hai moito de Edipo neste personaxe, pero esa é outra historia que debe ser contada máis adiante), cousa que, efectivamente, non consegue.

Podería pasar horas explicando e comentando o argumento episodio por episodio recorrendo a esta óptica, porque efectivamente funciona. Pode que algúns destes modelos se incluíran dun xeito pouco consciente, pero iso volvería demostrar o fondo arraigo que segue tendo a cultura e a tradición clásicas nunha idade contemporánea que renega unha e outra vez duns patróns que están aí e que temos tan aprendidos que, aínda que queiramos, non podemos renunciar a eles, pois están transformándose e readaptándose continuamente. Polo tanto, Star Wars é cine, entretemento superlativo e un auténtico manual de tradición clásica.


O xénero do post (tal e como eu o plantexei na miña cachola) é tremendamente limitado para expresar todo ou case todo o que me gustaría comentar sobre A guerra das galaxias... É por iso polo que diseñei esta especie de publicación introdutoria como antesala a dedicarlle un oco neste blog a todas e cada unha das seis películas da saga, así como a comentar cada manifestación cultural que teña un mínimo que ver con ela, incluído o meu peluche de Darth Vader. Porque si, por culpa de Star Wars descubrín que o coleccionismo de merchandising é a miña verdadeira vocación frustrada, nunca terei as suficientes inxeccións de capital como para poder equipararme ao fulano ese que expuxo todos os seus tesouros en forma de figuras de xoguete vintage, maquetas e caixas de cereais nun centro comercial de Santiago hai uns anos...

Queda oficialmente inaugurada (por fin!!!) a sección Star Wars neste blog! (Vou coller o meu sable láser para cortar a banda...)

Que a Forza vos acompañe!


Ningún comentario:

Publicar un comentario