xoves, 3 de decembro de 2015

“Os persas”, de Esquilo


Coa que está caendo, a maioría dos opinadores profesionais dos internetes e demais medios de comunicación masivos adoitan e prefiren poñerse solemnes, pedantes, moralistas, aleccionadores e estupidamente rimbombantes. Talvez o que eu considerei oportuno facer a propósito dos recentes e fatais acontecementos nunha e outra parte do mundo non sexa mellor que todas esas grandes contribucións á estulticia humana (selfie de Herrera incluído), pero vaime permitir, polo menos, desmarcarme un pouco de toda esta fauna, aínda sabendo que a morte e o terror nunca poden deixar indiferente a ninguén por moita sensatez que unha intente poñerlle ao asunto.

            Xa levo feito varios posts queixándome sen moito paliativo da degradación da miña especie, que semella que pola súa propia natureza tende á autodestrución. Por iso considero innecesario e irrelevante seguir repetíndome na obviedade de que estamos tolirmos da cabeza e que isto non vai nin pode acabar ben, de modo que busquei refuxio na literatura, o único invento humano no que sigo confiando plena e cegamente. O que ocorreu fíxome volver a miña mirada á historia, á traxedia e a Esquilo. Dun xeito case inconsciente, aínda que non inocente, posto que non hai moito que tiven que reler Os persas por outros motivos máis académicos. E o certo é que non se me ocorre mellor momento para recomendar a súa lectura ca este.

            Corría o ano 472 a.C. Atenas ferve nun ambiente de euforia que non se pode comparar a ningún outro momento anterior na historia. A derrota do inimigo bárbaro nas Guerras Médicas é un feito e a cultura de celebración que xorde arredor dese fito deixa unha notable pegada artística que, afortunadamente, chega aos nosos días como monumento para o noso disfrute pero tamén como documento para dar coas claves do que foi. E a traxedia tamén se suma a esta cultura de celebración dun xeito insólito, posto que cando este xénero decidira tomar como referencia para as súas tramas feitos do pasado recente e non do pasado mítico e heroico sempre fracasara. Claro exemplo é o de Frínico e a súa Toma de Mileto, que por desgraza non conservamos e, segundo nos conta Heródoto, fixo que o auditorio horrorizado botase a chorar sen moito consolo. Porén, o momento era excepcional e Esquilo, o máis grande traxediógrafo do seu tempo e do que conservamos sete obras magníficas obras, decide poñer o seu (enorme) gran de area coa traxedia Os persas, na que se narran as consecuencias da vitoria helena e a derrota aqueménida en Salamina dende o curioso punto de vista dos vencidos. E digo curioso porque falamos dun autor grego dando voz aos persas, aos bárbaros, aos que perderon, polo que se entende xa sen comezar a ler que os protagonistas da historia non saíron moi ben parados.

            Os persas de Esquilo comeza dun xeito moi canónico a pesar de ser unha traxedia que aínda hoxe en día lemos como esa rara avis do seu xénero por facer referencia a un acontecemento real e moi presente na memoria colectiva dos atenienses. O coro é case omnipresente, coma en todas as traxedias deste autor, e ese mesmo coro é o que presenta a historia ao auditorio, citando un por un aos grandes caudillos da expedición persa en Grecia e loando ao exército comandado polo rei Xerxes, cuxo éxito ou fracaso aínda se descoñece. Nisto, aparece a raíña (sempre se deduce que é Atosa, a esposa do anterior rei Darío, pero nunca se chega a utilizar ese nome na obra), inquieta por un soño no que ve de forma alegórica a caída do seu fillo Xerxes na batalla de Salamina, algo que lle confirma un mensaxeiro que anuncia que os persas foron derrotados. Mais Xerxes logra sobrevivir, aínda que iso non  minimiza o desastre, logo aínda máis amplificado pola aparición da sombra do rei Darío, unha pantasma que no diálogo coa raíña condena a ousadía do seu fillo no seu afán expansionista (Xerxes utiliza todo tipo de artificios para cruzar o estreito que separa o Imperio Persa da Hélade e iso na obra considérase un soberbio acto de ὕβρις). Cando a pantasma de Darío se esvaece, entra en escena un Xerxes esfondado e humillado, coas roupaxes desfeitas e o orgullo ferido, momento álxido dunha obra que acaba cos lamentos do rei vencido e o coro de anciáns persas.


            Vale, e aghora pensaredes que raio ten que ver todo isto coa situación actual e co que está a pasar en Francia, Siria, Túnez, Líbano, etc. Moitos dirán que o do choque de civilizacións é un exercicio de “buenismo” máis que superado e a cousa que non vai de dicotomías cando o terrorismo (ergo, uns poucos fundamentalistas que só pensan en dinamitar todo tipo de liberdades) se enfronta á “civilización” (a democracia capitalista tal e como a entendemos por aquí). Eu digo que nin tanto nin tan pouco. Evidentemente, négome a poñer a miña sociedade e o meu estilo de vida á altura duns fulanos que están tronadirmos da cabeza e que non teñen ningún reparo en matarse e levarte por diante. Pero tampouco quero eludir outras responsabilidades que se sitúan no meu lado pero que non por iso son nin considero miñas. Os terroristas non entenden de nacionalidades, nin de causas, nin de xustiza. Pero ese ente que chamamos Occidente de forma moi etnocéntrica tamén precisa unha némese, simbólica e a ser posible real. E iso é o que vén de antigo e ese é o foco de actualidade que sigo vendo na traxedia de Esquilo.

            O que quero dicir con esta reflexión próxima ao siloxismo é que a raíz dos atentados que tantas conciencias sacudiron a mediados deste mes, non se tardou en demonizar ao outro nin en buscar antagonismos reducionistas a bos e malos. En definitiva, buscouse fomentar ese choque de civilizacións que moitos din que non existe pero no que acabamos caendo. Tal e como ocorreu na Atenas de Esquilo, o cal motivou a composición dunha gran obra, cunha calidade indiscutible pero cuxo fondo era claramente patriótico e supremacista. Os helenos pero sobre todo Atenas venceron. A democracia, a liberdade (ou máis ben, o que eles entendían por democracia e liberdade) e o seu modo de vivir pasaron por riba dun gran imperio bárbaro gobernado por un monarca que trataba de equipararse a un deus (moitas das consignas post mortem que oímos dos nosos políticos e cronistas rezan cousas similares). E había que lembralo. E que mellor que poñer en escena ao tirano derrotado e farrapento para que a audiencia contemplase con sorna a envergadura da súa vitoria? Pode que nós non escribamos no futuro grandes dramas cantando á derrota do noso bárbaro contemporáneo (que nada ten que ver con estes persas, seino), ou si, é cedo para saber como rematará esta historia cíclica na que todo se bipolariza e todo é susceptible de ser un inimigo, sendo imposible convivir nunha paz plena en ningún momento da nosa historia. Pero xa estamos vendo nalgunha (im)prensa moita literatura deficitaria que busca xogar ao despiste obviando a raíz do problema. Falsos e arteiros aspirantes a Simónides ou Esquilo que polo actual estado das cousas non poden celebrar nin lamentar nada e aínda así perseveran no erro.


            Por outra banda, non podo deixar de sentir algo de mágoa polos persas. Si, mágoa. Esquilo non os deixou en moi bo lugar. Nin Heródoto, nin ningún autor alleo a eles que quixera plasmar os seus costumes e modos de vida (xa non falemos de Frank Miller, con todo o atractiva que me poida parecer a súa arriscada proposta estética na novela gráfica 300). E son esas as únicas fontes que temos á nosa disposición para coñecer este fascinante pobo da Antigüidade. Seguramente non era o Imperio ideal para vivir pero como cultura tamén deixaron o seu e esa pegada (e a das culturas anteriores á aqueménida) tamén a queren borrar algúns dos que agora pululan por aí liándose a paus sempre en nome dun Alá que, se é que existe, debe estar moi ata o carallo de que lle canten vivas cos cadáveres en quente. Ese oriente opulento, maxestuoso e excesivo non tiña cabida na mentalidade grega das polis e por aquí tampouco collen na cabeza todas esas cousas que se magnifican tan rápido como estouran as bombas e se baleiran os cargadores das armas.

            Supoño que o conto non cambiou moito. Somos distintos pero non completamente desiguais, aínda nos podemos recoñecer en todo isto e iso é parte da inmortalidade dunha obra que podería non ter pasado da mera “propaganda” (utilizo este termo con cautela porque tampouco existía como tal na Antiga Grecia). O desenvolvemento da traxedia para min é soberbio e marca a senda que logo seguiría toda unha tradición de teatro histórico posterior (véxase Shakespeare, por poñer un exemplo). Un personaxe que existiu, que foi tan temido polos gregos, fictivízase como heroe tráxico que incorre en ὕβρις, condenando a toda a súa nación para satisfacción dos veciños que lle fixeron fronte. Hai momentos de poderosa intensidade dramática e solemnidade, como a aparición da ánima de Darío, símbolo da experiencia e a sabedoría do poder pero tamén voz do atenocentrismo que impera na obra, coma o mensaxeiro ou o coro nalgúns momentos. Non por iso perde esta escena na que se anticipa a caída en desgraza do seu sucesor Xerxes, que sofre nas súas carnes as fatais consecuencias do destino como calquera protagonista tráxico pese a non pertencer ao relato mítico.

            E como todo artefacto que precisa a experiencia do lector para enriquecerse e pasar a ser unha obra plena, Os persas coñeceu algunha que outra nova interpretación que dá conta da súa rabiosa actualidade. E para ledicia nosa, en galego! A mediados dos 90, Manuel Lourenzo deu forma a un monólogo cuxo título era idéntico ao da traxedia de Esquilo e no que nos volvía contar a historia pero con algunha novidade do máis sobresaínte. Unha obra breve, enigmática e de ton máis ben pacifista que lle daba un pouco a volta á historia. Mágoa que sexa case imposible de atopar fóra do ámbito académico, porque é unha auténtica delicia.

            Supoño que isto é todo o que cabe nun comentario tan amateur pero que creo que vén ao caso. Non sei se todos os que poidan ler isto o verán do mesmo xeito ca min, dubídoo (e algún seguramente pensará que a cousa está moi forzada), mais non me parece oportunista nun momento coma este revisar un clásico de tal envergadura. De seguro que iso non responde a todas as preguntas nin soluciona nada pero penso que supón unha axuda para ir entendendo algo. Évos o de sempre, procedemos dalgún sitio, tamén dos máis remotos, e ignoralo pode ser fatal. Pero boeno, se isto serve para que unha soa persoa sinta ganas de botarlle un ollo a esta traxedia, xa me dou por satisfeita. É doadiña de atopar, seghuro que buceando un pouco en internet xa se atopa unha copia, é o bo que ten ler obras sen dereitos de autor.

Ningún comentario:

Publicar un comentario