"Carmina", de Catulo

Hai libros que abrigan os meus soños dende a mesiña de noite perpetuamente e non coñecen o po e o esquecemento do ríxido estante. É tal a excelencia deses puñados de páxinas que relegalos a un curruncho paréceme pouco menos que unha condena e preciso telos sempre preto nese momento decisivo ao final do día no que hai moita memoria que limpar. Son eses papeis ben ensamblados os que me axudan a esquecer por un intre o retraso mental que habita de xeito intrínseco na burocracia actual, o inevitable esgotamento intelectual ao que me vexo sometida dun tempo a esta parte, a estupidez humana en xeral e outras pequenas miserias do día a día deste fedorento primeiro mundo (feito para “optimistas” de pro coma min, si). En fin, debo facer constar que son poucos os libros que gozan deste privilexio, non hai que ser moi listo para advertir certo elitismo na miña mesiña, para que o vou negar, pero a subxectividade desta lectora funciona así, orixinando unha casta bibliográfica no meu cuarto (“ba-dum, tassss!”).

Catulo entrou na miña vida un bo día que eu non souben xulgar como tal nunha das miñas primeiras clases de latín. Tanto o meu coñecemento sobre a lírica en xeral como a miña capacidade para amala aínda estaban algo tolleitas naqueles anos e a min, francamente, un fulano que dicía con todas as súas letras (en latín, claro está) a uns tales Aurelio e Furio que lles daría polo cu e pola boca (poema XVI) parecíame, polo menos, un pouco groseiro. Xa non falemos da súa calidade como autor, vamos, cuestioneime a súa entrada no canon da literatura occidental durante moito tempo e de forma insistente, escudándome nesa inxenua e ignorante pedantería que vía nos seus poemas unha mensaxe demasiado sinxela e directa como para ser elevada aos altares da literatura máis sublime, chegando mesmo a afirmar que o mundo non se perdería nada no caso de que toda a súa obra tivese ardido nunha pira inquisitorial. Pero, un par de anos máis tarde, un bo día que si souben xulgar como tal, reencontreime con Catulo nunha aula da universidade, pois o destino quixo converterme en filóloga e colgarme para sempre o sambenito moi ben levado de friki. E dende ese venturoso día, vivo con Catulo na miña mesiña.

Aprendín a adorar a este autor latino gracias á bendita labor de dúas persoas: a profesora Yolanda López (deberíase recomendar a asistencia ás súas clases igual que se recomenda unha película de cinco estrelas) e o tamén profesor Juan Antonio González Iglesias, un dos responsables de que poidamos lelo en castelán na colección de letras universais da editorial Cátedra (con comentario de José Carlos Fernández Corte, edición bilingüe de toda a obra de Catulo que recomendo “efervercientemente” aínda que o "debuxiño" que introduce o post sexa da edición de Gredos). Cito a López en primeira instancia por chegar antes, simplemente. Foi ela a que me meteu na cacholiña algunhas nocións básicas e algúns dos nomes máis relevantes da literatura latina durante o meu paso pola universidade e tamén foi a mellor comentarista que este marabilloso poeta podía merecer. Coa mesma incorrección política, coa mesma irreverencia pero tamén coa mesma mestría que caracterizan a Catulo era quen de construír unha exésese perfecta. Nunca máis esquecín o que significaba a expresión difututa mentula pero tampouco se esfumaron da miña memoria eses iambos tan incisivos nin aqueles epigramas aos que lles abonda cun pouquiño para dicir moito tan divinamente explicados para o meu (aínda hoxe) inexperto entendemento.

Supoño que poder confrontar unha tradución co latín orixinal axudou bastante, descubrir que era o que realmente se escondía detrás de cada termo ou poder acceder a eses xogos de palabras tan recorrentes en poesía e que sempre se acaban diluíndo na tradución. E aí entra en escena o segundo gran culpable do meu cambio de opinión respecto a Catulo, o seu tradutor á lingua castelá, Juan Antonio González Iglesias. Mestre cuxas leccións tamén mamei ben, escoitándoo coma se me estivese falando o mesmísimo espírito santo, González Iglesias firma unha tradución brillante. El mesmo é poeta (non descarto reseñar nalgún momento Eros es más, un poemario da súa autoría que me encantou) e iso, unido ao seu vastísimo coñecemento da lingua latina, tamén se nota. Catulo é máis complicado do que puidera parecer, mesmo cando cuspe un insulto en verso e queda tan ancho, e este tradutor é capaz de reflectir moi fidedignamente en castelán a mala hostia que inunda as súas invectivas máis feroces sen quedarse curto e sen caer na chabacanería, mantendo un equilibrio moi difícil de conseguir. Ao mesmo tempo, recréase na súa poesía amorosa, ou na imitatio do helenismo, exhibindo un estilo elegante e refinado (tamén moi equilibrado e que non cae no preciosismo baleiro) que tamén nos aproximan moi aceptablemente ao que o propio poeta debeu querer dicir en latín nun tempo e un lugar tan distanciados do lector actual.

Boeno, así foi como Catulo entrou na miña vida pero... Quen era Catulo? Prego que se me disculpe por tan caótica redacción, só tentaba transmitir a miña experiencia, que tamén foi caótica e non comezou precisamente por onde tiña que comezar. O noso autor naceu cos tria nomina de Gaius Valerius Catullus nunha Verona que durante o cuarto consulado de Cinna (tempo no que supostamente veu ao mundo) tiña moi pouco de italiana e moito de Galia Transpadana. Case non se sabe nada da súa vida e aventurarse a dar datas exactas semella temerario, mais os estudosos aceptan a hipótese de Xerónimo, quen afirma na súa Chronica que tería nacido no ano 84 a.C. A súa obra desenvolveuse arredor da influencia da tradición poética culta anterior (sobre todo Calímaco), unha tradición que abandeira unha poesía máis individualista e menos colectiva como a épica, encadrándose no grupo dos que Cicerón deu en chamar poetae novi (neotéricos), autores innovadores e entregados por completo á creación literaria, non como medio de subsistencia senón como centro do seu otium (si, éranvos algho snobs). Como case todos os poetas que teñen unha amada sobre o papel, é difícil discernir canto de ficción e canto de realidade hai nese amor tan apaixonado e tan auténtico que se trata de reflectir nun puñado de versos, pero parece plausible pensar que a Lesbia dos poemas de Catulo se correspondía cunha figura real coa que o autor mantiña unha tormentosa relación amorosa: Clodia. Morreu non precisamente cando tiña que morrer, pois segundo as limitadísimas fontes que se manexan, non tería vivido máis aló dos trinta anos. Coma sempre, movémonos na incerteza case absoluta e a data do seu pasamento oscila entre o 57 e o 54 a.C, solapándose coa datación dalgúns dos seus últimos poetas e dificultando aínda máis o acordo sobre o ano da súa morte. Actualmente conservamos un corpus de 116 poemas que a punto estiveron de non ver a luz máis alá do tempo no que foron escritos.

(Nin que o noso autor fose Paulo Coelho...)

Non é que a súa historia de amor con Clodia fora o máis acolloante que lle pasara na súa vida (ou pode que si) pero é o único dato máis ou menos certeiro da súa concisa biografía e, polo tanto, o máis digno de mención. A tal Lesbia aparece mencionada explicitamente unhas quince veces na súa obra poética (xa non contamos aquelas veces nas que se refire a ela con outros epítetos) e mola porque Catulo é tan visceral que pasa do namoramento máis ñoño ao odio máis acérrimo cunha facilidade pasmosa, así que tanto nola pode mentar para dicir que a quere moito como para desexarlle pouco menos que a morte (vamos, relación amorosa saudable onde as haxa, eh). Parece ser que Clodia, o equivalente de Lesbia fóra de Matrix, era unha muller feita e dereita, ben casada cun notable pero moi libre, máis próxima a figuras femininas revolucionarias na historia da Antigüidade como Aspasia (a amante de Pericles) que a esa muller submisa e “cero á esquerda” máis habitual naquel tempo. Semella, dada a natureza dos versos catulianos e se lle damos credibilidade á hipótese de que Clodia e Lesbia son a mesma persoa, que a amada de Catulo ía e viña coma o vento, e tanto lle entregaba o seu corpo e alma a el en exclusiva como ía repartindo agarimo máis ou menos casto por aí adiante. Ese é o motivo da esquizofrenia poética que observamos simplemente pasando do poema VII (Preguntas, Lesbia, cantos bicos teus / me abondarían e me sobrarían [...] Tantos, tantos / bicos terás que dar cando biques / ao tolo de Catulo / que direi que me abondan e me sobran / se non poden contalos os curiosos / nin maldicilos coa súa mala lingua) ao poema VIII (Adeus, muller. Catulo fíxose duro, non te vai requirir nin suplicar [...] xa sufrirás ao ver que non te buscan / Ai de ti, muller pérfida, que vida / te agarda. Quen se vai achegar a ti? / A quen lle vas parecer fermosa?/ A quen vas querer agora? / De quen dirán que es?), por poñer un exemplo ilustrativo traducido daquela maneira e á presa por entendernos un pouco.

Hai moitos poemas deste señor que me pirran. Tanto dos "malfalados" como dos máis "fisnos". A escolma enteira de Carmina é unha das mellores obras poéticas que tiven a honra de ler nesta curta vida pero o formato manda e debo escoller un único poema para pechar e redondear este aborto de introdución á poesía catuliana. Quen me coñece (de verdade) sabe de sobra cal será ese poema (motivo último polo que fago este post) e maxime agora, que no medio das miñas recentes investigacións máis ou menos académicas descubrín que este poema que poñerei a continuación conta coa súa tradución ao galego a cargo de Andrés Pociña e Aurora López, poema incluído nunha obra recompiladora de distintas traducións de clásicos ao galego titulada Do amor e da literatura, que tamén recomendo con grande fervor. A escolla non é doada... Ou si?

Vivamos, miña Lesbia, e amémonos

e os contos dos adustos vellos

que nos importen un can todos xuntos.

O sol pode morrer e rexurdir decote;

nós, tan pronto morra esta breve luz,

temos que durmir unha noite perpetua.

Dáme beixos mil, despois un cento,

despois outros mil, despois outro cento,

despois ata outros mil, despois un cento.

Despois de darnos moitos milleiros,

romperemos a conta, para non sabelos

ou que ningún perverso nos bote meigallo

se sabe que tantos foron os beixos.

        Como xa lle vai sobrando pedantería a este panfleto, deixo un enlace por aquí para quen lle interese aproximarse a iso dos latíns para comprender mellor a Catulo (si, é do wikisource, non me xulguedes!) e animo a botarlle unha ollada aos "yutubes" porque hai de todo.