"Elexías á miña vida pequeniña", de Manuel María

A ignorancia sempre é atrevida e cando hai dez anos o mundo literario galego espertou coa nova do falecemento de Manuel María (1929-2004), menda só podía pensar nalgún poemario infantil que tantas veces tivera que ler na escola ou nalgunha obra teatral a representar para pais e alumnos, que naquel tempo non valoraba demasiado (agora si entendo a dificultade que entraña ousar facer poesía e teatro para nenos). Servidora medrou, fisicamente non moito pero a miña masa encefálica debeu experimentar un leve aumento e souben non sen tempo que o legado do gran poeta da Terra Chá non se limitaba a aqueles versos que nos dicían que o sol se chamaba Lourenzo e a lúa Catalina ou ás aventuras e desventuras dunha espiña de toxo de nome Berenguela. Un (bo) día e do xeito máis fortuíto que un se poida botar á cara, tropecei nun estante da casa coas súas Elexías á miña vida pequeniña. Non sei moi ben de onde saíu, pois non recordo telo mercado nin que ningunha das persoas coas que cohabito o fixera. Só por cousas coma esta podería por un intre unha gran escéptica coma min crer no destino.

Elexías á miña vida pequeniña é unha obra con historia. Só unha obra así podería “nacer” nun estante da casa sen coñecerlle máis procedencia que as catro madeiras que a envolvían no seu repouso antes de ser aberta, xa que se trata dunha obra de xuventude (por outro lado moi madura) pero que non viu a luz ata o mesmo ano no que o seu autor finou, no 2004. Manuel María compuxo estes trece poemas de corte existencialista cando apenas contaba con 19 anos en dedicatoria ao seu admirado Álvaro Cunqueiro. E así o poeta chairego envioullas ao célebre autor mindoniense como mostra deste aprecio literario. Durante 54 anos estas elexías permaneceron ocultas para o gran público (boeno, todo o grande que podía ser durante ese período de tempo o público da poesía en galego) no medio doutros tantos documentos pertencentes a Cunqueiro sen que ninguén, nin sequera o seu propio autor, soubese delas. Como reza o prólogo da edición da Biblioteca Chairega, a que hai e a que rescatou estas composicións do limbo do esquecemento, a cargo do propio Manuel María, pasaron os anos e non nos volvemos lembrar daqueles nosos poemas de cando inaugurabamos xuventude. Non sabemos se os extraviaramos, se os racharamos ou se os condenaramos ao lume.

Un día, Manuel María recuperou eses novísimos versos cuxa composición apenas recordaba, “magnificados” segundo el polo paso do tempo e, coa axuda do Instituto de Estudos Chairegos, decidiu por fin editalas. Medio século de escuridade para uns poemas realmente logrados, que merecían como poucos a máis masiva das difusións. Esta edición da Biblioteca Chairega é un pequeno tesouro do mundo editorial en galego, pois ademais do prólogo de Manuel María e un breve apartado introdutorio a modo de estudo preliminar da obra, atopamos, loxicamente, os trece poemas corrixidos e adaptados á normativa actual e un facsímile dos textos atopados entre os documentos de Álvaro Cunqueiro, os mesmos que Manuel María plasmara para a posteridade na súa máquina de escribir, e que aparecen tal cal neste derradeiro apartado. E, por se isto fose pouco, tamén se inclúe como epílogo un artigo que no seu día Cunqueiro escribiu en La voz de Galicia o 30 de maio de 1954 destacando as calidades poéticas do entón pequeno poeta elexíaco.

Elexías á miña vida pequeniña semella un título moi elocuente. A pesar de acharse nunha idade que hoxe vencellamos a soños, ilusións e calquera sentimento positivo despreocupado, o poeta transmítenos todo o contrario. Ben é certo que se nota unha certa inxenuidade na composición, posiblemente sexamos capaces de distinguir e identificar os lugares comúns que existen nestes poemas de Manuel María e nos nosos case puerís abortos poéticos de adolescencia (porque creo que case todos pasamos esa etapa na que intentamos ser grandes literatos), mais o resultado está moi afinado para ser unha das primeiras cousas que escribiu en toda a súa vida e acho que a espontaneidade dunha inexperiencia que comeza a non ser tal é un dos puntos fortes das Elexías... Renuncia a recursos formais do máis primarios (véxanse rimas e cousas polo estilo), as imaxes están moi logradas (os eruditos teñen o eco choco das campás e a necidade das bolboretas pequeniñas é unha das miñas favoritas) e gústame a irregularidade dos versos, que case debuxan unha peculiar orografía no papel e que nos transmite axeitadamente a intricada psicoloxía do eu poético. A pesar do ton murcho e pesimista, consegue inxectar vida e ritmo a cada verso por sinxelo ou extenso que sexa, nun exercicio de elegante decadencia. Pouco hai aquí do compromiso posterior do autor que tanta sona lle deu (aínda que este tamén nos deu grandes obras do mesmo), a pureza dos versos é case indecente, xa que as influencias doutros autores ou doutras circunstancias están moi equilibradas coas achegas propias do poeta e só así se pode concibir unha obra tan orixinal na que se percibe unha mediatización anecdótica.

Pouco mais se podería dicir desta breve obra, non quixera alterar moito a recepción de quen poida animarse a botarlle un ollo despois de ler esta tediosa recensión que, por outra banda, espero que contribúa a divulgar un pouco esta obra case marxinal dentro da vasta produción literaria de Manuel María. Non coñezo a moitos ou, máis ben, ninguén que se fixase nela, pois queda un pouco ensombrecida polas súas obras posteriores e, por que non, polo seu ideario que aquí case nin se sospeita. Pero que esas non sexan razóns suficientes para deixar de rescatala e gozala, unha obra tan boa non merece a indiferenza de ninguén.

Mentres tanto, un pequeno aperitivo: a elexía nº 11.

Os meus inimigos

cando falan de min

poñen xofre nas súas verbas

tan íntimas,

tan sinxelas,

tan saídas dese anaco de carne

que leva por nome corazón.

E eu case son feliz

coas súas intrigas,

coa súa dozura,

coa súa morte que non ma dan a min

por covardía.

O seu sorriso amargo

esvara pola miña carne coma un peixe

e as súas frases amarelas finxen rosas

cando me chaman amorosamente

“meu querido amigo”.

Eu e mais eles

imos andando distraídos pola vida,

imos ao mesmo café,

ao mesmo cinema,

e agachamos as mesmas mentiras

debaixo dos mesmos estúpidos sorrisos:

e ás veces até me convidan a fumar

cerimoniosamente.

Os meus inimigos cando me acoitelen

aínda me han de seguir chamando

“meu querido amigo”.