E se os sentimentos tivesen sentimentos?: “Do Revés”, de Pete Docter e Ronaldo Del Carmen

Señoras, estamos ante o próximo Oscar ao mellor guión orixinal (e por descontado, á mellor película de animación). É física, material e matematicamente imposible que Do Revés, título ibérico de Inside Out, a última marabilla da factoría Pixar, teña rival sólido de aquí a final de ano na carreira polo recoñecemento definitivo á xenialidade creativa. E é o xusto. Por que? A resposta é complexa coma a propia historia que nos conta este filme, de modo que, metámonos na cabeza da pequena Riley para descubrilo, pero sen moitas pretensións, coma sempre e aínda máis neste caso, pois son consciente de que polos internetes circulan xa auténticas teses de doutoramento sobre esta grandísima película.

           As que xa imos tendo unha idade lembramos como na segunda metade dos anos 90, un gordaco de nome John Lasseter se puxo á fronte dunha revolucionaria longametraxe que marcaría un fito non só na historia do cine de animación, senón na historia do celuloide como concepto máis amplo, inaugurando unha cadea de éxitos artísticos e empresariais sen moito precedente para os estudos dos que logo foi figura reverenciada: Pixar, que segue sendo a galiña dos ovos de ouro de Disney. Boeno, máis ben, lembramos Toy Story, porque eramos uns ananos que non levantaban apenas un palmo do chan e non estabamos moi postos na linguaxe dos negocios de Hollywood. Co paso do tempo, comprendimos que a historia dos xoguetes que tiñan sentimentos significaba todo iso. Foi o comezo dunha era dourada para o cine de animación. Para o cine, repito.

Dende entón ata os nosos días, os creadores de Pixar pariron algunhas das historias máis interesantes que se puideron ver na gran pantalla, sempre ilustradas cunha complexa técnica de animación por ordenador en constante reactualización que dá como resultado unha obra mestra tras doutra. Sempre agardados coma auga de maio e sempre aplaudidos, os filmes de Pixar buscan continuamente ese “algo máis” que parece que o resto non sabe, non quere ou simplemente non pode dar. Emocionan sen empalagar, exploran brillantemente todas as posibilidades da historia e transmiten unha mensaxe tan pura e ben narrada que é imposible resistirse. Unha mensaxe adulta, por certo. Porque a Pixar iso de que houbese nenos na sala importoulle máis ben pouco e, coa única excepción das dúas entregas de Cars, no resto das súas películas podemos rascar un ou varios detalles que escaparán forzosamente á comprensión do público máis novo. E logo están Wall.e, Up, Toy Story 3 e a máis recente Do Revés, nas que xa non hai que rascar detalles: non son películas para nenos en ningún dos seus magníficos minutos de duración.

Como xa dixen, semella que en Pixar a premisa fundamental é superarse a si mesmos. Só así se pode explicar a xestación dunha película como Do Revés, nada dunha idea que en principio podería parecer consecuencia dunha tola noite de porros e alcol pero que resulta nunha opera magna que cheira a definitiva e, ironicamente, insuperable. As emocións son importantes en calquera das películas de Pixar, é o obxectivo primordial para co espectador, pero agora son as protagonistas absolutas. Despois de dúas décadas implantándolle sentimentos a xoguetes, bichos, peixes, ratas, robots e mesmo coches, que padecen coitas tan familiares para unha audiencia á que lle tocan (e ben) a fibra,  a lóxica alpinista dos cineastas e guionistas vencellados a esta empresa acadou o seu cénit: e se os sentimentos tivesen sentimentos?

Vou comezar co inclemente bombardeo de spoilers para ilustrar un pouco todo isto. Riley é unha nena de 11 anos cuxa infancia plenamente feliz se verá afectada por un cambio drástico, posto que seus pais deben mudarse por traballo da súa Minnesota natal á outra punta do país, San Francisco. As cinco emocións básicas da pequena, Ledicia, Tristeza, Ira, Noxo e Medo, determinan o xeito co que Riley encara este cambio. Segundo a imaxinación infinita e non sei se opiácea das mentes pensantes involucradas no filme, a cabeza de Riley é unha colorida central na que Ledicia é a que leva a voz cantante. Dalgún xeito que non se especifica ela foi a primeira en chegar alí (dende o primeiro momento que abriu os ollos eu estaba alí, é a carta de presentación do personaxe) e sempre parte da base de que Riley non debe deixar de estar alegre, posto que iso desestabilizaría o correcto funcionamento da central, na que se producen recordos tinxidos segundo as emocións que interveñen na interpretación e evocación dos mesmos. Eses son os recordos que configuran a personalidade da nena, personalidade que se define segundo cinco “illas” (a illa da amizade, a illa da sinceridade, a illa da familia, a illa das pallasadas e a illa do hockey) que se comunican coa central e que preceden á memoria a longo prazo, na que hai recordos a moreas que se apilan e mesmo se destrúen pasado un certo tempo. Na mente de Riley hai múltiples recunchos: o subconsciente, unha gran fosa case abisal á que van parar os recordos que caen no esquecemento, o seu amigo imaxinario da máis tenra infancia que anda pululando nunha especie de terra de ninguén na súa mente (e sen ánimo de arruinarlle a peli a ninguén, un dos personaxes que provocan un dos primeiros moqueos do tramo final, non digo cando nin por que) e mesmo un lugar chamado Imaxinalandia no que a modo de gran estudo de Hollywood se crean os soños da rapaza.

            Todo isto está moi ben pero se fora sempre así non habería peli, de modo que xorde o conflicto: Tristeza empeza a meter os fociños máis do que debera no control da central (dende o principio a probiña é a marxinada, pois as outras catro emocións tratan de illala todo canto poden pensando que é un estorbo e que é mala para Riley por definición) e os recordos esenciais da nena, que antes eran totalmente alegres e por iso exhibían unha brillante cor amarela, comezan a tinxirse de azul (a cor que caracteriza a tristeza), polo que Ledicia reacciona violentamente intentando borrar toda melancolía posible dos principais recordos que configuran a personalidade de Riley e nunha pugna con Tristeza por devolver os recordos esenciais ao seu sitio, ambas son absorbidas por un conduto (polo que viaxan os recordos que van á memoria a longo prazo) e son enviadas lonxe da central aos lugares máis sorprendentes da memoria da nena. Xuntas, Ledicia e Tristeza emprenden un épico periplo por voltar á central que queda baixo o caótico control de Medo, Noxo e Ira.

Boeno, a cousa é máis complicada de explicar que de entender unha vez que se ve a película. A ambientación e o deseño dos espazos son sumamente complexos para os estándares dunha película de animación tradicionalmente pensada polo público para unha audiencia infantil, iso só para empezar (o momento da “conceptualización” é soberbio e nada doado de captar pola rapazada). De feito, xuro que na sesión que me tocou había nenos chorando porque non entendían absolutamente nada do que pasaba e querían marchar, síntoma de que o colorido chillón e case LSDiano (se é que tal palabra existe) non era suficiente para as sufridas crianzas que pensaban que ían ver algo máis parecido aos Minions. Sobre todo porque a conclusión final do filme e máis que fodida para un adulto, xa non digamos para un neno. Que unha película che espete abertamente (atención, spoiler coma unha bomba de palique) un tramo final que é unha oda á depresión e che faga pensar que estar triste e sentirse mal e un pouco perdida de vez en cando non só non é malo, senón que pode ser bo... Non todos os estómagos poden dixerir iso con facilidade, como lle sucede ao propio personaxe de Ledicia (que empeza sendo plana e estomagante e acaba tendo un desenvolvemento acolloante que a fai redonda). Riley só atopa o equilibrio cando deixa de reprimir á tipiña azul, gorda, con gafas e xersei de pescozo alto que representa á tristeza. Só se reestablece cando o seu enorme desexo de volver sentirse feliz deixa de poñer a Tristeza nun círculo pequeno do que non pode saír e a saca fóra confesándolle aos seus pais o que sente e cando a central deixa de estar controlada pola frustración que produce deixarse levar polo medo, o noxo e o enfado (logradísima metáfora da bombilla, ese momento no que Riley chega a non sentir nada).

Díghanme, señoras, onde está a rapazada que aghuanta e/ou entende iso (aínda que, coma Riley, poida chegar a sentilo). E díghanme tamén que adulta pode asimilalo sen botar ríos, reghatos e mares polos ollos vendo a súa propia infancia e o triste que pode chegar a ser (xa o dicía Kate Winslet en Eternal Sunshine of the Spotless Mind, outra peli cerebral que me mola a mazo). Aínda que non chega ao punto dignificador de desmontar o estigma da enfermidade mental porque a melancólica doenza de Riley tampouco chega a ese extremo (ademais, iso xa o fixo Lars e unha moza de verdade), é reconfortante que nun mundo narcisista, superficial e mais preocupado por dar unha imaxe positiva e “magajapi” de absolutamente todo, alguén  teña a intelixencia de facer un guión no que a mensaxe sexa “non pasa nada por virse abaixo porque só así se pode un erguer”. Ou así o entendo eu, polo menos. E nótese ademais, que falamos de emocións. A conduta da nena evoluciona ao amparo das emocións durante toda a película e iso non implica que vaia tolear nin que razoe menos as cousas, co que, ao meu modo de ver, xa temos outro estigma derribado, ese que di que guiarse polas emocións só conduce ao desastre máis maiúsculo. Eu, e matádeme se xa me paso de voltas con isto, incluso albisco unha superación persoal moi ben narrada no personaxe de Tristeza. Todo está tan ben ideado e engarzado que de verdade que dá ghusto. Alucinada, si, pero alucinante tamén!

Despois de aguantar esa soporífera curtametraxe sobre o volcán solitario e cantaruxeiro (por dios, que pesadilla, como se pode poñer ese truñaco como antesala dunha obra mestra???), o resultado só podía ser maxistral. E así é. Volvérono facer e volveron superarse, ademais de darnos unha idea monumental para os disfraces do entroido (en Youtube xa hai quen se animou tamén coa repostería inspirada no filme). Se aínda non a vistes, védea que xa tardades. Como reza o seu slogan promocional, coñece ás pequenas voces que están dentro da túa cabeza...

Sobre aquel meniño...

Canto me tivese gustado regresar neste luns de setembro anegando de parvadas estas páxinas virtuais nas que de cando en vez me concedo o furtivo pracer de garabatear un pouco. Pero semella que se abriron as cancelas da miña conciencia. Non é a primeira vez que me sucede, mais o proceso neste nefasto e infausto primeiro mundo no que habito é un tanto estraño. A guerra sempre acontece noutro lugar, os asoballados sempre fan por sobrevivir noutro sitio alén das nosas fronteiras, a desgraza sempre aniña nos recunchos máis afastados e parece que nunca nos vai tocar a nós. Gran falacia coa que autoenganamos á nosa anódina existencia.

Seguramente durante estes días, o 100% dos meus hipotéticos lectores viron esta instantánea:

Sabedes? Creo que non fai falta converter isto en parte do espectáculo sensacionalista dos últimos días. Todos coñecedes ben a foto da que falo. Crúa, non si? Brutal, dura, impactante... Sinxelamente horrible. Coa que está caendo parece mentira que os nosos gobernantes, os mesmos que falan de unión e solidariedade, non amosen nin un ápice de sensibilidade. É unha obscenidade que nesta Europa tan civilizada e orgullosa de si mesma esteamos a construírnos un muro da vergonza que non está feito de pedras pero que leva toneladas de desprezo pola vida e os dereitos humanos, que é aínda máis forte que calquera rocha. Coa súa habitual arrogancia e desdén, os nosos amorais líderes miran cara outro lado e pasan persoas dun lado a outro coma quen que leva o gando a pacer. Que o resolvan outros, nós máis non podemos facer. Unha ruín consigna que se repite coma un mantra mentres os humillados e ofendidos morren aquí e acolá sen que ninguén admita un mínimo de responsabilidade nin se erga para dar un paso adiante na dirección correcta.

E mentres todo isto pasa pola nosa cachola con suma rapidez, apagamos a tele, dobramos de novo o xornal ou desconectámonos de internet por un intre. E volvemos a ese bucle só que doutro xeito: teño que rematar este choio canto antes, vaia merda que se me acabaron as vacacións, os fillos de puta da compañía telefónica seguro que me cobran igual aínda que botei unha semana sen servizo por culpa dos desghraciados que foron ao cable de cobre, estou ata os mesmísimos da miña parella que non me comprende, non hai dereito a que meus pais me falen dese xeito, non é xusto que fulano reciba máis atencións ca min, para a semana teño que facer estoutro e xa me fode, non valoran o meu traballo...

E de súpeto dáste conta de que non es mellor que todos aqueles que desprezaches ao ver a fotografía do neno afogado tirado na beira do mar coma se fose un pouco lixo.

Non me gusta citar autoridades excesivamente canónicas (no sentido máis eclesiástico do termo) pero non podo deixar de lembrar a Xesucristo. Non só collemos a primeira pedra, senón que a tiramos e despiadadamente para logo coller a segunda e volver tirala aínda cunha maior crueldade. Non temos a mesma responsabilidade que aqueles que situamos nunha escala superior e que outros prefiren chamar “caste”, claro que non. Pero somos responsables e culpables de minimizar o problema do mesmo xeito que o fan eles. Unha imaxe pode parecernos tremenda e brutal, pero a nós non nos vai pasar e nós tamén temos problemas. A poética do desastre é xenial para ligar ou facerse notar nos foros públicos do noso tempo, sexa mediante chíos ou estados que admiten un maior número de caracteres, e aí empeza e remata o noso compromiso. O meu tamén, supoño. Custa recoñecer que formamos parte da abominable clase de persoas que agochan a cabeza na terra, mais aí estamos. Todos os que nos horrorizamos e consternamos coa imaxe daquel meniño pero logo volvemos magnificar as nosas rutinas e “problemáticas” esquecendo por completo a monstruosa ignominia que vimos hai escasos segundos e deixando de valorala coma a putada que realmente é para choricar porque non sae o sol.

E a nosa conciencia volve enclaustrarse.

Acúsenme de politicamente incorrecta, existencialista, nihilista e todos os –ista máis aborrecibles do mundo, mais temo que esta é a realidade e non quería máis que facerme eco dela, mirarme no espello e poñer un pouco os pés no chan, ese chan que o Deus de Curros Enríquez non quería contemplar e con razón. É moi posible que non poidamos facer moito e moito menos que nas nosas mans estea a solución. Nós non provocamos as guerras inxustas que condenaron á familia do meniño (unha de tantas que non parecen ser máis ca un número a ollos dos poderosos) a atopar a morte cando o único que querían era vivir lonxe das bombas, da fame, das violacións, das torturas e da represión. Mais o que temos que atallar xa é a nosa forma de ver as cousas e de valorar as inxustizas. Eles, os de aquí e os de acolá, eses tiranos que xogan con nós coma se fosemos marionetas cos seus conflitos porque si e as súas cobizosas contendas, conseguiron que nos vexamos coma o embigo do mundo. Conseguiron que non sexamos capaces de ver a miseria máis alá duns poucos segundos. Dicimos “que pena” pero logo montamos un cirio porque non nos gusta a comida que toca hoxe. Así somos e así debemos de deixar de ser. Logo cada un é moi libre de decidir se quere ou debe dar o seguinte paso.

E esa soberbia é mala compañeira, porque no fondo sabemos e somos moi conscientes de que mañá nos pode tocar a nós.

Xa, xa sei que nadando nunha piscina de dólares é moi doado cantarlle a iso de cambiar o mundo, pero a canción non deixa de ser moi apropiada...

Bo comezo de semana. Para nós sempre é un bo comezo.