De Outeiro de Rei a Tebas

17 de maio. Un ano máis. Un cento de proclamas no ar e un milleiro de promesas e obrigas para co noso idioma sen cumprir. Nun día no que celebramos con ledicia a lírica daquel chairego que engaiolou os nosos soños, quixen lembrarme da súa faceta máis descoñecida e daquel día que decidiu viaxar de Outeiro de Rei a Tebas.

Poucos saben que Manuel María, o poeta do existencialismo e do compromiso coa terra, entre outras moitas facetas, cultivou tamén unha literatura dramática de tema clásico que, aínda sendo moi breve, debe ser reivindicada. O seu Edipo (escrita aló polos anos 60 pero que non foi publicada ata o 2003) recupera algúns dos episodios míticos protagonizados por esta figura central da saga dos Labdácidas inmortalizados por Sófocles en Edipo rei e Edipo en Colono (cos pertinentes engadidos e liberdades creativas, claro está). Mais por que Manuel María había querer que Edipo ou Antígona falasen en galego naqueles anos? El mesmo o explicou no limiar á edición da obra:

Co Edipo tentamos crear un personaxe que resultase ser un anti-Franco, o tirano cruel e omnipotente que estabamos a padecer. Un Edipo que fose, máis que un rei ou un brinquedo do Destino e da Fatalidade, un home bo, xeneroso, inconmovíbel nos seus principios éticos: o xefe humanísimo que endexamais atraizoa ou atraizoará a súa xente, cumpridor do seu deber ata as derradeiras consecuencias, disposto a sacrificar a vida polos seus ideais se preciso for. De Antígona quixemos facer un prototipo da muller forte, valente, filla exemplar e heroica, trasunto das galegas nais, donas, fillas de emigrantes – e non só – que tan insuperábel e esforzado cometido desempeñaron ao longo da historia do noso pobo.

Manuel María non ignorou a lectura máis contestataria do mito e así o reinterpretou para insuflarlle unha nova vida nas nosas letras, sendo coma case sempre un pioneiro da empresa literaria en galego. Os nosos dramaturgos miraban a Europa e iniciaron en paralelo un teatro de tema clásico en lingua galega do que Manuel María é un dos seus principais fundadores (aínda que axiña abandonou esta tendencia). Recolleu o mito de Edipo, simplificouno (para nada o “empobreceu”, como el asegura no limiar) e o caprichoso fatum quixo relegalo a un caixón ata que Miguel A. Mato Fondo e a Biblioteca-Arquivo Teatral Francisco Pillado Mayor a recuperaron para a súa publicación un ano antes do pasamento do poeta da Terra Chá. Ao igual que con Elexías á miña vida pequeniña (da que xa falamos na Cólquide noutra ocasión), hai que dar grazas á xenerosidade dun autor que mira con escepticismo á súa propia obra e ao heroísmo (porque publicar cousas en galego foi, segue e seguirá sendo unha auténtica loita contra os elementos) de quen se decidiu a darlle forma nunha coidadísima edición á altura do material.

A obra consta dun prólogo e tres actos a través dos cales acompañamos ao Edipo rei e peregrino na súa loita contra un destino nada benévolo. Tras saberse causante dos males de Tebas como herdeiro dunha caste que ofendeu aos deuses e descubrir que matou ao seu pai Laio e casou coa súa nai Iocasta (dando cumprimento á predición dos oráculos), Edipo vaga cego e vello acompañado da súa filla Antígona sendo rexeitado por todos debido á sona da maldición que pesa sobre el. Despois de rexeitar a oferta de Creonte, quen o convida a reinar de novo á súa beira en Tebas para reparar o mal causado, Edipo morre nos camiños acabando co sufrimento que lle infrinxiron os deuses pero coa certeza de que deixa esta vida coma un home recto e xusto.

Manuel María conserva no seu drama a moitos dos personaxes principais deste episodio mítico, sitúaos no mesmo escenario, a cidade de Tebas, e mesmo inclúe un coro cunha función moi semellante á que tiña na traxedia grega clásica. A pesar das licencias, mantén un alto nivel de fidelidade ao relato dos orixinais nun fluído diálogo co teatro de Sófocles que non pasa por alto as achegas dos seus intermediarios, aos que seguro que o autor tivo tamén acceso. O resultado é soberbio, malia a humilísima opinión do autor:

Ao reler, despois de tantos anos, esta humilde obra da nosa autoría – é abismal a grandeza do mito comparado coas nosas escasas forzas e saberes – case nos resulta unha descoñecida e máis inconsistente e pobre do que nós coidabamos. Se a deixamos ir polo mundo adiante débese a que xa cumpriu a súa maioría de idade, ao teimoso empeño de bos e xenerosos amigos de ollala en letra impresa e a que quizais sexa testemuño dunha época aínda non moi afastada en que a nosa literatura se desenvolvía de xeito heroico e practicamente na clandestinidade e indiferenza.

O valor literario do Edipo de Manuel María é altísimo como se testemuña nestas derradeiras liñas e como se pode deducir sendo quen é a pluma detrás da súa elaboración e tocando os temas que toca nun galego que aínda hoxe está lonxe de gozar da situación merecida. Invito a calquera que hoxe e sempre se marabille cos versos de Manuel María a descubrir esta obra inxustamente relegada a un apartado de “obra menor” do seu autor, un autor moito máis versátil do que a información institucional está disposta a recoñecer. Como aperitivo, o parlamento de Edipo na segunda escena do acto segundo:

Dende entón ben tristeiro é o meu destino. Andar de lugar en lugar contando historias que narran as fazañas dos heroes ou facendo rir á xente cos meus versos picarescos en que boto todo o meu amargor. Xa non sei para que vivo. Só me ten de pé o amor e a fidelidade de Antígona. Creonte, cando me ollou caído, botoume da cidade. Negoume o anco máis cativeiro que nin a un can se lle nega. Mais eu fun Rei. Eu non fun nado para esta vida de vagamundo... Para que fun nado eu...? Calquera sabe! Do que non teño dúbida é de que fun nado para sofrer. Agora teño saudade do que fun. Do que puidera ser se as cousas acontecesen doutro xeito. Mais eu non fun dono dos acontecementos. Os acontecementos foron sempre os meus donos, os que me gobernaron, os meus señores. Tiveron máis forzas que as que eu tiña. E vencéronme. Era natural. Nada puiden facer máis que o que fixen: cegar coa miña man os meus ollos para non ollar tanto arrepío. A miña vida é arrepiante. A min mesmo me pon medo. Dicídeme, deuses inmortais, que non sofredes, que andades gastando o voso vagar no Olimpo a xogar cos sofrimentos dos mortais: Por que non me matades? Por que non me tirades a vida? Por que vos compracedes ollando, con ollos que eu non teño, esta miña vida noxenta e miserábel? Aínda non vos semella dabondo? Aínda teño que sofrer máis coitas e novas aldraxes? Deica cando? Por que non me rematades dunha vez e para sempre? Por que non poñedes forza no meu pulso para me matar eu pola miña man? Non abonda xa? Queredes ademais de ollarme cego e vello, ollarme tamén louco?

Feliz día das letras galegas.

E lembrade, seguimos precisando a lingua se queremos vencer.

“Eu son Balbino...”

        Teño falado moito con miña nai do pasado. Da nosa aldea, dos nosos costumes, dos nosos devanceiros... E nese continuo divagar sobre quen somos, de onde vimos e a onde imos, no que evocabamos de xeito máis ou menos morriñento aquelas Galicias labregas que existían en cada lar e tamén no noso, miña nai remataba por citar a modo de axioma o comezo daquel libro que tantas veces e con tanto pracer lera. Un comezo que a identificaba e que para todos os que agora levamos sobre as costas a memoria dos nosos avós e avoas é tan significativo como tivo que selo o Μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος οὐλομένην para os antigos gregos ou o En un lugar de la Mancha de cuyo nombre no quiero acordarme para os nosos veciños de alén dos Ancares. En Galicia non temos un Aquiles nin un Quixote, mais temos un Balbino, posiblemente moito máis heroico para nós que os dous anteriores.

         Hoxe déixanos a memoria daquela Galicia que foi. Unha Galicia rural, nada doada, inxusta, case sempre miserenta e dura na que as infancias non adoitaban estrañarse. Unha Galicia de “ninguéns”, apátridas que nunca quixeron selo, caciques e señoritos cada vez máis fácil de esquecer, pois a conciencia murcha cada vez que desaparece un dos nosos maiores. Unha experiencia que cada vez coñecemos menos pois cada vez queda menos xente que nola conte e a partille connosco. Mais Xosé Neira Vilas tivo a enorme bondade de valerse da literatura para que todo iso non se perdese, plasmando aquela crúa realidade no particular νόστος de Balbino, símbolo xa imperecedoiro da Galicia dos nosos avós e avoas. El debuxou un excelente e fiel retrato desta Galicia, da que procedemos e da que tantas penurias se teñen contado, pero que nos deixou un valioso capital cultural, unha lingua conservada no máis hostil dos ambientes e un compromiso para as xeracións vindeiras: que nunca máis nos autodenominemos “ninguén”.

            Comparar a Neira Vilas con Homero ou con Cervantes non debería implicar unha ousadía para ninguén que hoxe lamente o pasamento do autor de Vila de Cruces e sexa consciente do impacto real da súa obra. Do mesmo xeito que miña nai sempre busca o máis lírico dos seus tons para recitar con orgullo ese Eu son Balbino, un rapaz de aldea, coma quen dis un ninguén, son moitos os que se ven a si mesmos no comezo destas Memorias dun neno labrego e o entoan co mesmo ímpeto. E somos moitos xa os que só temos estas páxinas para acceder á nosa memoria colectiva, esa que xa para sempre quedou fixada por este xenial e prolífico autor, ao que lle sobraron folgos e talento ata o seu último suspiro.

          Neste chuviñento día de novembro, perdemos outro ilustre, outro batallador incansable da lingua e da cultura, outro bo e xeneroso que tanto nos legou. Balbino quedou orfo e toda Galicia tamén.

A terra non che será leve, senón que te acollerá con tanto amor como ti lle profesaches.

Queremos máis “Planeta Furancho”!

          Son tempos difíciles para a música en galego. Boeno, sempre son tempos difíciles, para que enganarnos? A creación en galego en xeral sempre vive de xeito dickensiano entre a espada e a parede. E estes días aínda máis, xa que a ameaza de reducir fulminantemente a puro cascallo un dos poucos altofalantes (por non dicir o único) nos que a música en galego tiña voz propia, o programa Planeta Furancho da Radio Galega, xa é unha realidade. Pese a todo, seguidores e non tan seguidores (ou máis ben, xente que xamais o escoitou pero que se apunta rapidamente ao bombardeo) aínda batallan para que esta demolición non chegue a ser definitiva. Considero que a miña obriga moral é sumarme. Non son todo o docta que debera na materia, xa aviso, sempre é complicado acceder á música en galego alén dos grupos da túa zona (e asegúrovos que na miña zona hai moito rock n’roll) ou dos poucos que tiveron a sorte de ser medianamente coñecidos. Mais aínda así, vouno intentar e vou compartir por aquí (sen que ninghén me nominase a ninghún legado, cadea ou o que sexa) os meus cinco melloriños daquelas bandas que compoñen, cantan e entusiasman ao público no noso idioma e que a min particularmente me encantan, para reivindicar a melomanía en galego. Eses melloriños que xa non podemos coñecer a través da radio pública que pagamos todos os galegos.

P.D. Perdoade se a selección vos parece demasiado mainstream (en serio se pode falar de mainstream na cultura galega??? Boeno, con tanto hipster que hai por aí solto seghuramente alghén ouse).

Aínda que os seus ghrandes “ghits” foron sen dúbida algunha A infancia e Grelo 66 (dos que gravaron dous espléndidos videoclips), de Kastomä, banda histórica e sempre reverenciada aínda que os seus membros xa non traballen xuntos baixo ese nome, quédome coa caixa torácica do tamaño dun armario á que lle cantaban no enérxico Ruído. Pura metralla. Cancionaza cunha potencia que fai que o corazón che lata a un ritmo esaxerado, como ben din. Porén, non poder atopala en Youtube para facilitarvos a súa escoita (xa empezamos...), obrígame a decantarme por outra. E a de Samhaín tamén mola o suficiente como para partillala co respectable. Desculpade o bizarro do vídeo, non atopei nada mellor...

Xa falei da Familia por aquí en máis dunha ocasión (mesmo tiven a honra de facerlles un ensaio de entrevista!). E non me canso. Normal con eses dous discos nos que non hai borralla algunha e nos que atopas un temazo tras doutro. E que mellor escolla que este Mala herba, versión customizada dun tema dos Coasters, tarareable en calquera debate de 13TV?

Unha ración de baixo protagonista para continuar! The Homens, cuxo regreso se materializará na sala Capitol nos próximos días, firman Dance the troita, tema de título “galenglish” que soa a ghloria rockeira!

A Terbutalina vinos por primeira vez hai anos no defunto Badulake de Ordes, terra de caciques, queique e moito rock n’roll, como xa avancei. Nunca esquecerei esa mala baba, esa irreverencia, ese humor case absurdo das súas letras... E esa estética tan, tan... Boeno, iso, que tocaron en calzoncillos! O caso é que me divertín tanto nese concerto que nunca puiden esquecelo, por iso eu agora tamén quero ser unha filloa...

Quería despedir a miña selección cunha voz feminina. E para min en galego só hai unha. Unha que pode gustar máis ou menos pero que é única e seguramente a historia da música en galego a situará nun lugar de preeminencia nos anos vindeiros. Ela é María Xosé Silvar “Sés”, xa moi coñecida entre o público galego (e tamén ao outro lado dos Ancares) grazas ao ente pagan ao que llo teñamos que agradecer e que este ano edita novo disco.

Como vedes, na terra hai calidade e cantidade. Por iso vos pido para rematar que non deixedes de sumarvos ao grupo de Facebook “Defendamos Planeta Furancho” nin de mobilizarvos por ter unha compañía de radio e televisión pública galega digna que lle dea á cultura en galego o espazo que se merece.

#QueremosMáisPlanetaFurancho

O día despois...

            Pasou o día e todo segue igual.  A avogacía do demo abre as súas portas para anunciar que non foi para tanto. Non foi tan traumático. Ou iso quero crer.

            Recordo poucas festividades de exaltación do patrimonio cultural propio tan controvertidas coma a de onte. Máis ben, non recordo ningunha. Aínda así, semella que a campaña electoral tivo aos principais baluartes da loita contra o oficialismo lingüístico e literario da nosa terra o suficientemente lobotomizados como para non facer moito ruído ao respecto. Non houbo boicot porque tocaba mítin, supoño. Pese a todo, houbo tensión e varios “tuits” urticantes que, por uns minutos, intentaron incendiar a celebración do Día das Letras Galegas (o único día no que se xulga necesario defender a nosa lingua, polo visto) e a dedicatoria ao homenaxeado deste ano 2015: Xosé Filgueira Valverde.

            Intentarei poñerme ultra-analítica para non provocar malentendidos e porque creo a ocasión o merece, xa que a cuestión é o suficientemente peliaguda como para que nos paremos un chisco a reflexionar sobre ela. O nomeamento de Filgueira Valverde como homenaxeado do Día das Letras pasou por riba de nomes de certa sona e relevancia que se consideraron “superiores” ao do candidato finalmente escollido e por riba doutros que nin sequera foron propostos nin tomados en consideración. É posible que outros o merecesen antes que el e tamén podo considerar probable que el o merecese antes que outros. Por que non? Mais, con tanto erudito morto ás nosas costas, non debería resultarnos estraño que a arbitrariedade mande nunha decisión anual tan agardada (obviando o pequeno detalle de que é algho triste que teñas que botar un mínimo de dez anos no nicho para que che recoñezan a túa labor en defensa ou cultivo da lingua galega, pero xa me meterei nese “freghado” noutro momento).

Nunca chove a gusto de todos pero neste caso foi aínda máis heavy. Tratábase dun destacado autor en lingua galega, si; un fulano que demostrou un certo compromiso co idioma, vale; un señor destes que tanto che escribía un tratado sobre costumes, historias e demais “batallitas” como che botaba a andar un proxecto editorial galego e en galego en plena posguerra. Pero tamén foi político. E non un calquera. Foi alcalde de Pontevedra durante o franquismo, o mesmo que se cebou coa nosa fala e coa nosa cultura durante esa Longa Noite de Pedra que a veces semella que aínda está por rematar. As institucións encargadas de tal designación non tardaron en ser ferozmente sinaladas co dedo por mostrar certa condescendencia con esa mancha no historial vital do tal Filgueira. Vaia cocho colaboracionista! Que vergonza! Indignante que a RAG lle vaia conmemorar nada a ese fulano! De pouco lles serviu aos que esgrimiron amables sentencias do estilo destas que se lles lembrase a importante achega que supuxeron os volumes de Adral ou Bibliófilos Gallegos, por poñer algúns exemplos. E pode ser comprensible. Pero, como ben recordou Manuel Rivas nun artigo xa vello publicado na revista Luzes a propósito da designación de Filgueira Valverde, Platón tamén estivo en Siracusa. E ninguén lle foi pedir contas a Platón, engado eu.

Suponse que o 2015 debe pasar a historia coma o ano no que a RAG e os seus acólitos tiveron a valentía de recoñecer a labor dun persoeiro non vencellado a todas aquelas correntes ideolóxicas coas que se relaciona a miúdo a defensa do galego. É máis, suponse que tiveron a ousadía de recoñecer a alguén que formou parte activa dun réxime que por pouco nos afoga na lama sen que iso impedise a súa redención como destacado literato e estudoso das nosas letras. Dende o meu punto de vista, debería ser positivo e un saudable exercicio de madurez como pobo e como entidade cultural que busca un lugar consolidado no mundo, recoñecermos que non todas as grandes figuras da nosa lingua e literatura son modelos. Hai que ser un referente moral, ideolóxico e político para ser un bo escritor e viceversa, un bo escritor debe erixirse nunha indiscutible referencia moral e ética? Probablemente non. Ou pode que si. Mesmo os que dalgún xeito consideramos modelos sen fisuras, teñen algunha lagoa na súa vida e obra. Para min, ese é o erro de base. Erro que tivo como fatal consecuencia unha notable falta de entusiasmo por celebrar o Día das Letras deste ano. Mais, como sucede en todo, hai moita hipocrisía ao respecto, xa que “o vello profesor”, como nalgúns círculos se coñecía a Filgueira Valverde, non é o primeiro nin será o último personaxe distinguido das nosas letras cuxa vida e traxectoria se poñen en cuestión. Porén, a memoria é fráxil e a ignorancia altamente atrevida.

O caso é que ao final, non foi para tanto. Seguimos aquí. Sendo galegos por obra e gracia do idioma, como sabiamente acuñou Castelao. Lembrar as pifias e virtudes de Xosé Filgueira Valverde non resultou ser a apocalipse final e a cabeza de Alonso Montero non rodou. Despois de darlle moitas voltas, a miña conclusión é que claramente había outros que o merecían máis que o homenaxeado deste ano. Sen dúbida, pois cada unha ten os seus gustos e preferencias. Pero este ano, no que pode que se buscase de forma un pouco torpe e forzada unha especie de reconciliación, tocou enxalzar o legado dun intelectual galego que nun momento da súa vida se adheriu á estrutura dun réxime totalitario que nos mexou moitirmirmo por riba.

Valoraría moi positivamente, polo tanto, que a tan deostada academia demostrase a mesma valentía (ou facilidade, depende de como se mire) que quixo mostrar este ano, nomeando para o vindeiro ou nos seguintes a outro gran intelectual sen cuxa achega non se entende a conformación do canon da literatura galega actual e que, dende un ámbito diametralmente oposto ao de Filgueira Valverde, tamén traballou arreo pola lingua. Figura senlleira dunha realidade lingüística incómoda, destas que proe e que, podendo gustar máis ou menos está aí e forma parte da historia da nosa lingua. Si, estou falando de Ricardo Carvalho Calero (como imaxino que a el lle gustaría ser coñecido), o eterno rexeitado por aqueles puristas para os que, máis que nunca, o idioma segue sendo unha cuestión política. Filgueira pode valer pero seguramente tamén era máis doado. E iso tampouco mola.

A ver con quen a lían o ano que vén. Sexa quen sexa, que iso non nos quite o noso orgullo nin os azos necesarios para seguir mantendo viva a nosa lingua. Todos os días do ano.

De quen canta aos meus ríos, fontes e regatos...

Que teñen que ver a gran poetisa do Rexurdimento galego e un dos xigantes de Silicon Valley? A primeira vista, parece que moi pouco, mais hoxe o noso buscador de referencia, Google, deunos unha grata sorpresa e gañou con razón a simpatía daqueles que veneramos a Rosalía de Castro case do mesmo xeito que os helenos da Antigüidade Clásica deberon venerar a Homero. Matriarca das nosas letras, dona dun espírito literario inconformista, xenio e figura en definitiva, a gran Rosalía tamén merecía o seu lugar nesta especie de paseo da fama virtual que é o doodle, á beira doutras autoridades da literatura universal coma Tolstoi, Dickens, Jane Austen ou Albert Camus, por citar uns poucos.

Celebrar a Rosalía sempre debería pasar do día de hoxe e todos os días deberiamos quitar o po dos nosos exemplares de Cantares Gallegos e Follas Novas para redescubrilos. Ninguén cantou ás saudades e ás coitas dos seus coetáneos coma ela. Seu é o retrato dunha Galicia esfolada, dunha terra asoballada, de homes e mulleres sen folgos cos que ela se identificaba completamente. Os seus magníficos versos, que son historia viva da literatura en galego, debuxan a anguria e o pesar producidos por esta situación, pero tamén levan o selo da rebeldía e da loita contra a opresión. Cando non tiñamos nin medio chanzo subido na dignificación e normalización do idioma, cando ninguén se plantexaba políticas de igualdade nin nada parecido e cando case non tiñamos consciencia da nosa propia identidade como pobo, ela ousou. Ousou ser muller. Ousou ser unha muller intelixente. Ousou ser unha muller intelixente que escribía. E, sobre todo, ousou ser unha muller intelixente que escribía en galego. O colmo, vamos. Hoxe Rosalía sería punk e antisistema. Era moi ghrande Rosalía.

Nunha ocasión, escoitei dicir nunha palestra á profesora Teresa Moure (abandonando un pouco o ton académico da súa conferencia) que Galicia era unha queer nation. Concluía ela en clave positiva que eramos diferentes, por moitos motivos, pero o máis alucinante da nosa cultura, segundo ela, e que nos convertía claramente nunha queer nation, era que a nosa figura literaria de cabeceira era unha muller con todas as características que citei no anterior parágrafo. E iso mola. Máis que o leite. E a pesar de todas as pequenas tempestades que asolan á cultura galega en xeral, somos quen de exhibir con orgullo esa marabillosa “rareza”. Por iso os perfís das redes sociais de media Galicia amenceron cunha captura do xa celebérrimo doodle. Porque a nosa bandeira, en realidade, é unha páxina asinada por Rosalía.

O canon a veces fai ben o seu traballo e gracias a iso temos a Rosalía ata na sopa, tamén en Google. O mundo estaría tolo se non a elevara á categoría de icona. Certo é que este feito sempre entraña inconvenientes (algúns dunha magnitude moi semellante á espectacular popularización das camisetas dos Ramones) pero non pode ser para menos, xa que só unha ínfima parte do noso legado cultural en galego se pode entender sen Rosalía. Sempre volvemos a ela, sempre a reivindicamos, sempre relemos os seus poemas tratando de atopar o quid aos problemas de hoxe... Sen a súa poesía faltaríannos unhas cantas vértebras na columna da literatura e da cultura galegas. “Y lo sabes”!

É que... A ver? Como diría o cómico, “no lo digo, lo hago”! Como non se lle vai dedicar un doodle á persoa que escribiu este marabilloso prólogo (dignificando así un case subxénero literario que adoitamos pasar por alto con moita frecuencia)!

E ¡sófrese tanto n'esta querida terra gallega! Libros enteiros poideran escribirse falando d'o eterno infortunio que afrie os nosos aldeans e mariñeiros, soya e verdadeira ente d'o trabaIlo n'o noso pais. Vin e sentin as suas penas como si fosen miñas, mais o que me conmoveu sempre, e po-lo tanto non podia deiar de ter un eco n'a miña poesia, foron as innumerables coitas d'as nosas mulleres: criaturas amantes para os seus y os estraños, cheas de sentimento, tan esforzadas de corpo, como brandas de corazon e tamen tan desdichadas que se dieran nadas solasmentes para reer cantas fatigas poidan afriir, á parte mais froa e inel d'a humanidade. N'o campo compartindo mitade por mitade c'os seus homes as rudas faenas, n'a casa soportando valerosamente as ansias d'a maternidade, os traballos domesticos e as arideces d'a probeza. Soyas ó mais d' o tempo, tendo que traballar de sol á sol, e sin auda pra mal manterse, pra manter os seus fillos, e quisais o pai valetudinario, parecen condenadas á non atoparen nunca reposo se non n'a tomba.

Como non se lle vai dedicar un doodle á autora cuxos versos morriñentos aprendemos na escola incluso antes que a táboa de multiplicar!

Adiós ríos, adiós fontes

adiós, regatos pequenos;

adiós, vista dos meus ollos,

non sei cándo nos veremos.

Miña terra, miña terra,

terra donde m’eu criei,

hortiña que quero tanto,

figueiriñas que prantei.

(E segue, eh, pero hai que abreviar)

Como non se lle vai dedicar un doodle a quen nos provoca case 200 anos despois estas catarses!

Un-ha vez tiven un cravo

Cravado no corazon,

Y eu non m'acordo xa s'era aquel cravo,

D'ouro, de ferro, ou d'amor.

Soyo sei que me fixo un mal tan fondo,

Que tanto m'atormentou,

Qu'eu dia e noite sin cesar choraba

Cal chorou Madanela n'a pasion.

—Señor, que todo ó podedes,

Pedinlle un-ha vez á Dios,

Daime valor par'arrincar d'un golpe

Cravo de tal condicion.

E doumo Dios e arrinqueino,

Mais... ¿quen pensara?... Despois

Xa non sentin mais tormentos

Nin soupen qu'era delor;

Soupen sô, que non sei que me faltaba

En donde o cravo faltou,

E seica, seica tiven soidades

D'aquela pena... ¡Bon Dios!

Este barro mortal qu'envolve o esprito

¡Quen-o entenderá, Señor!...

Como non!

#EuSonRosalía

"Carmina", de Catulo

Hai libros que abrigan os meus soños dende a mesiña de noite perpetuamente e non coñecen o po e o esquecemento do ríxido estante. É tal a excelencia deses puñados de páxinas que relegalos a un curruncho paréceme pouco menos que unha condena e preciso telos sempre preto nese momento decisivo ao final do día no que hai moita memoria que limpar. Son eses papeis ben ensamblados os que me axudan a esquecer por un intre o retraso mental que habita de xeito intrínseco na burocracia actual, o inevitable esgotamento intelectual ao que me vexo sometida dun tempo a esta parte, a estupidez humana en xeral e outras pequenas miserias do día a día deste fedorento primeiro mundo (feito para “optimistas” de pro coma min, si). En fin, debo facer constar que son poucos os libros que gozan deste privilexio, non hai que ser moi listo para advertir certo elitismo na miña mesiña, para que o vou negar, pero a subxectividade desta lectora funciona así, orixinando unha casta bibliográfica no meu cuarto (“ba-dum, tassss!”).

Catulo entrou na miña vida un bo día que eu non souben xulgar como tal nunha das miñas primeiras clases de latín. Tanto o meu coñecemento sobre a lírica en xeral como a miña capacidade para amala aínda estaban algo tolleitas naqueles anos e a min, francamente, un fulano que dicía con todas as súas letras (en latín, claro está) a uns tales Aurelio e Furio que lles daría polo cu e pola boca (poema XVI) parecíame, polo menos, un pouco groseiro. Xa non falemos da súa calidade como autor, vamos, cuestioneime a súa entrada no canon da literatura occidental durante moito tempo e de forma insistente, escudándome nesa inxenua e ignorante pedantería que vía nos seus poemas unha mensaxe demasiado sinxela e directa como para ser elevada aos altares da literatura máis sublime, chegando mesmo a afirmar que o mundo non se perdería nada no caso de que toda a súa obra tivese ardido nunha pira inquisitorial. Pero, un par de anos máis tarde, un bo día que si souben xulgar como tal, reencontreime con Catulo nunha aula da universidade, pois o destino quixo converterme en filóloga e colgarme para sempre o sambenito moi ben levado de friki. E dende ese venturoso día, vivo con Catulo na miña mesiña.

Aprendín a adorar a este autor latino gracias á bendita labor de dúas persoas: a profesora Yolanda López (deberíase recomendar a asistencia ás súas clases igual que se recomenda unha película de cinco estrelas) e o tamén profesor Juan Antonio González Iglesias, un dos responsables de que poidamos lelo en castelán na colección de letras universais da editorial Cátedra (con comentario de José Carlos Fernández Corte, edición bilingüe de toda a obra de Catulo que recomendo “efervercientemente” aínda que o "debuxiño" que introduce o post sexa da edición de Gredos). Cito a López en primeira instancia por chegar antes, simplemente. Foi ela a que me meteu na cacholiña algunhas nocións básicas e algúns dos nomes máis relevantes da literatura latina durante o meu paso pola universidade e tamén foi a mellor comentarista que este marabilloso poeta podía merecer. Coa mesma incorrección política, coa mesma irreverencia pero tamén coa mesma mestría que caracterizan a Catulo era quen de construír unha exésese perfecta. Nunca máis esquecín o que significaba a expresión difututa mentula pero tampouco se esfumaron da miña memoria eses iambos tan incisivos nin aqueles epigramas aos que lles abonda cun pouquiño para dicir moito tan divinamente explicados para o meu (aínda hoxe) inexperto entendemento.

Supoño que poder confrontar unha tradución co latín orixinal axudou bastante, descubrir que era o que realmente se escondía detrás de cada termo ou poder acceder a eses xogos de palabras tan recorrentes en poesía e que sempre se acaban diluíndo na tradución. E aí entra en escena o segundo gran culpable do meu cambio de opinión respecto a Catulo, o seu tradutor á lingua castelá, Juan Antonio González Iglesias. Mestre cuxas leccións tamén mamei ben, escoitándoo coma se me estivese falando o mesmísimo espírito santo, González Iglesias firma unha tradución brillante. El mesmo é poeta (non descarto reseñar nalgún momento Eros es más, un poemario da súa autoría que me encantou) e iso, unido ao seu vastísimo coñecemento da lingua latina, tamén se nota. Catulo é máis complicado do que puidera parecer, mesmo cando cuspe un insulto en verso e queda tan ancho, e este tradutor é capaz de reflectir moi fidedignamente en castelán a mala hostia que inunda as súas invectivas máis feroces sen quedarse curto e sen caer na chabacanería, mantendo un equilibrio moi difícil de conseguir. Ao mesmo tempo, recréase na súa poesía amorosa, ou na imitatio do helenismo, exhibindo un estilo elegante e refinado (tamén moi equilibrado e que non cae no preciosismo baleiro) que tamén nos aproximan moi aceptablemente ao que o propio poeta debeu querer dicir en latín nun tempo e un lugar tan distanciados do lector actual.

Boeno, así foi como Catulo entrou na miña vida pero... Quen era Catulo? Prego que se me disculpe por tan caótica redacción, só tentaba transmitir a miña experiencia, que tamén foi caótica e non comezou precisamente por onde tiña que comezar. O noso autor naceu cos tria nomina de Gaius Valerius Catullus nunha Verona que durante o cuarto consulado de Cinna (tempo no que supostamente veu ao mundo) tiña moi pouco de italiana e moito de Galia Transpadana. Case non se sabe nada da súa vida e aventurarse a dar datas exactas semella temerario, mais os estudosos aceptan a hipótese de Xerónimo, quen afirma na súa Chronica que tería nacido no ano 84 a.C. A súa obra desenvolveuse arredor da influencia da tradición poética culta anterior (sobre todo Calímaco), unha tradición que abandeira unha poesía máis individualista e menos colectiva como a épica, encadrándose no grupo dos que Cicerón deu en chamar poetae novi (neotéricos), autores innovadores e entregados por completo á creación literaria, non como medio de subsistencia senón como centro do seu otium (si, éranvos algho snobs). Como case todos os poetas que teñen unha amada sobre o papel, é difícil discernir canto de ficción e canto de realidade hai nese amor tan apaixonado e tan auténtico que se trata de reflectir nun puñado de versos, pero parece plausible pensar que a Lesbia dos poemas de Catulo se correspondía cunha figura real coa que o autor mantiña unha tormentosa relación amorosa: Clodia. Morreu non precisamente cando tiña que morrer, pois segundo as limitadísimas fontes que se manexan, non tería vivido máis aló dos trinta anos. Coma sempre, movémonos na incerteza case absoluta e a data do seu pasamento oscila entre o 57 e o 54 a.C, solapándose coa datación dalgúns dos seus últimos poetas e dificultando aínda máis o acordo sobre o ano da súa morte. Actualmente conservamos un corpus de 116 poemas que a punto estiveron de non ver a luz máis alá do tempo no que foron escritos.

(Nin que o noso autor fose Paulo Coelho...)

Non é que a súa historia de amor con Clodia fora o máis acolloante que lle pasara na súa vida (ou pode que si) pero é o único dato máis ou menos certeiro da súa concisa biografía e, polo tanto, o máis digno de mención. A tal Lesbia aparece mencionada explicitamente unhas quince veces na súa obra poética (xa non contamos aquelas veces nas que se refire a ela con outros epítetos) e mola porque Catulo é tan visceral que pasa do namoramento máis ñoño ao odio máis acérrimo cunha facilidade pasmosa, así que tanto nola pode mentar para dicir que a quere moito como para desexarlle pouco menos que a morte (vamos, relación amorosa saudable onde as haxa, eh). Parece ser que Clodia, o equivalente de Lesbia fóra de Matrix, era unha muller feita e dereita, ben casada cun notable pero moi libre, máis próxima a figuras femininas revolucionarias na historia da Antigüidade como Aspasia (a amante de Pericles) que a esa muller submisa e “cero á esquerda” máis habitual naquel tempo. Semella, dada a natureza dos versos catulianos e se lle damos credibilidade á hipótese de que Clodia e Lesbia son a mesma persoa, que a amada de Catulo ía e viña coma o vento, e tanto lle entregaba o seu corpo e alma a el en exclusiva como ía repartindo agarimo máis ou menos casto por aí adiante. Ese é o motivo da esquizofrenia poética que observamos simplemente pasando do poema VII (Preguntas, Lesbia, cantos bicos teus / me abondarían e me sobrarían [...] Tantos, tantos / bicos terás que dar cando biques / ao tolo de Catulo / que direi que me abondan e me sobran / se non poden contalos os curiosos / nin maldicilos coa súa mala lingua) ao poema VIII (Adeus, muller. Catulo fíxose duro, non te vai requirir nin suplicar [...] xa sufrirás ao ver que non te buscan / Ai de ti, muller pérfida, que vida / te agarda. Quen se vai achegar a ti? / A quen lle vas parecer fermosa?/ A quen vas querer agora? / De quen dirán que es?), por poñer un exemplo ilustrativo traducido daquela maneira e á presa por entendernos un pouco.

Hai moitos poemas deste señor que me pirran. Tanto dos "malfalados" como dos máis "fisnos". A escolma enteira de Carmina é unha das mellores obras poéticas que tiven a honra de ler nesta curta vida pero o formato manda e debo escoller un único poema para pechar e redondear este aborto de introdución á poesía catuliana. Quen me coñece (de verdade) sabe de sobra cal será ese poema (motivo último polo que fago este post) e maxime agora, que no medio das miñas recentes investigacións máis ou menos académicas descubrín que este poema que poñerei a continuación conta coa súa tradución ao galego a cargo de Andrés Pociña e Aurora López, poema incluído nunha obra recompiladora de distintas traducións de clásicos ao galego titulada Do amor e da literatura, que tamén recomendo con grande fervor. A escolla non é doada... Ou si?

Vivamos, miña Lesbia, e amémonos

e os contos dos adustos vellos

que nos importen un can todos xuntos.

O sol pode morrer e rexurdir decote;

nós, tan pronto morra esta breve luz,

temos que durmir unha noite perpetua.

Dáme beixos mil, despois un cento,

despois outros mil, despois outro cento,

despois ata outros mil, despois un cento.

Despois de darnos moitos milleiros,

romperemos a conta, para non sabelos

ou que ningún perverso nos bote meigallo

se sabe que tantos foron os beixos.

        Como xa lle vai sobrando pedantería a este panfleto, deixo un enlace por aquí para quen lle interese aproximarse a iso dos latíns para comprender mellor a Catulo (si, é do wikisource, non me xulguedes!) e animo a botarlle unha ollada aos "yutubes" porque hai de todo.

E Galicia fíxose cine: "A esmorga", de Ignacio Vilar

Pouco se lle pode reprochar a unha cinematografía que se está desenvolvendo dun xeito tan ilusionante como a galega. Nun ano no que celebramos as 25 primaveras do noso cine, só podemos recibir con moito entusiasmo a derradeira gran achega da sétima arte galega: A esmorga, adaptación da célebre novela de Eduardo Blanco Amor levada a cabo por Ignacio Vilar (coñecido xa por outros filmes como Pradolongo ou Vilamor). De visionado obrigado na Cólquide, agora só nos queda compartir impresións.

Admito que escribo esta publicación para desmontar argumentos prexuizosos que non ven no cine en galego unha proposta cultural o suficientemente atractiva como para xustificar un dispendio de oito euracos. Aínda que pode que xa non sexa necesario porque A esmorga logrou deconstruír a armazón de todo ese ideario en apenas tres semanas de exhibición. A resposta do público foi magnífica (anda polos 30.000 espectadores e subindo) e digno de aplauso é tamén que unha película así se poida ver nas grandes salas comerciais, competindo directamente cos grandes bombazos foráneos da tempada, como Interstellar, Os xogos da fame ou, máis recentemente, Exodus. Ata o mesmísimo The Hollywood reporter se fixo eco da magnitude do seu éxito. Galicia respondeu efusiva e contundentemente SI (nin maiorías silenciosas, que tan de moda están agora, nin farrapos de gaitas). Si a unha cinematografía galega e en galego, si ás adaptacións dos nosos grandes clásicos literarios, si ao oficio dos inmensos actores que temos na nosa terra, si ao conxunto dunha industria cultural audiovisual á que aínda lle quedan moitas alegrías que dar.

A esmorga é moito máis que unha lectura obrigatoria de idade escolar, é unha novela dunha gran complexidade que merecía unha adaptación cinematográfica á altura. A fatal andaina do seu trío protagonista, Cibrán, Milhomes e Bocas é por fin trasladada á gran pantalla cun resultado moi notable, xa que se consegue recrear ese ambiente sórdido e de miseria moral que tan maxistralmente nos describía Blanco Amor nas súas páxinas. Cada pequena decisión que arrastra a Cibrán e aos seus dous compañeiros de esmorga á perdición resúltanos arrepiante. Ao igual que lendo a novela, pensamos para nós “non o fagas” e somos quen de mergullarnos dentro da trama e empatizar cuns protagonistas que nada teñen que ver coa clásica figura literaria do heroe. Todo o contrario. Son os tres antiheroes por antonomasia da literatura galega, fan cousas que non nos gustan e mesmo nos producen noxo pero logramos comprendelos e apreciar a súa profundidade coas súas múltiples arestas.

Aínda que isto último non sería de todo posible sen o traballo dos seus actores. Miguel De Lira, intérprete de sobra coñecido para o público galego polos seus traballos en televisión, dá vida ao malfadado Cibrán, quen, incapaz de intuír a súa desgraza, encadea un erro tras doutro, seguindo aos seus amigos, ata rematar sendo mallado e interrogado pola garda civil por estar no lugar equivocado e no momento menos oportuno. Bocas ten o rostro do único actor foráneo implicado nesta produción: Karra Elejalde (para aqueles aos que o nome lles di máis ben pouco, é o pai na ficción da protagonista de Oito apelidos vascos) aprendeu galego só para interpretar este papel e, boeno, aínda que somos conscientes de que o galego non é chinés (aínda que moitos castelanfalantes de alén e incluso dentro das nosas fronteiras intenten facernos crer o contrario), o seu esforzo ben merece unha mención especial, porque realmente no filme parece galego de Ourense de pura cepa. Pero, o que para min está soberbio e que parece nado para este papel é Antonio Durán “Morris”, toda unha celebridade en Galicia despois das súas intervencións en Pratos combinados ou Padre Casares. O seu Milhomes é espléndido, unha das súas mellores creacións interpretativas e dubido que, se a alguén se lle ocorre facer unha nova adaptación de A esmorga, outro actor poida superar este traballo, máis que digno reflexo do Milhomes que nos descubriu Blanco Amor na súa magnífica obra.

Boeno e quere isto dicir que A esmorga é unha película perfecta? Pois non. Claro que A esmorga ten gazapos ou erros, como toda película de ben, nin máis nin menos graves que calquera outro filme, nin en maior nin en menor número. Boto en falta un pouco máis de risco nese final que ten que ser ambiguo si ou si, mais debo recoñecer que a conclusión na que se citan as derradeiras verbas da novela de Blanco Amor é algo máis que un recurso fácil. Teño sentimentos encontrados con respecto a isto, xa que me gustaría que tamén no final se respectase a literalidade sen renunciar ao código imposto polo formato audiovisual (como se fai en moitos tramos ao longo da película, podendo recoñecer moi facilmente algunhas liñas) pero, por outra banda, que se nos manifeste o autor da única forma posible na que pode facelo (a través das palabras fixadas nun libro) na que pretende e debe estar chamada a ser a adaptación definitiva da súa obra é unha bonita homenaxe e un recoñecemento á magnificencia desta novela, case asumindo a humildade coa que todos os que traballaron na película se achegaron a unha obra atemporal e marabillosa. E, para rematar co apartado de erros ou inconsistencias, un apunte algo bobo (atención, spoilers de sete estalos!): debo facer constar que o misterio da moza enclaustrada que ten obsesionados aos seus protagonistas e que finalmente resulta ser unha enorme boneca, se resolve demasiado axiña para o espectador (incluso para os que leron a novela e saben o que vai acontecer), que nota case dende a primeira toma que a sorpresa non é tal.

A música, obra de Zeltia Montes e que nalgunha publicación xa figura como unha das mellores bandas sonoras do 2014, é xenial. Haberá quen poida dicir que tampouco é para tanto, xa que é dun minimalismo case extremo. Pero non pode ser doutro modo, non se poden acompasar estas escuras vivencias doutro xeito. Eses sinxelos golpes de piano son tan perturbadores e crean unha atmosfera tan inquietante... Sen palabras. Desas cousas que non se poden cualificar porque se cualifican elas soas.

Pouco máis podería engadir esta humilde cronista. Algúns pensarán que todo o que aquí conto, nesta especie de crítica nada canónica (tampouco aspiro a asimilarme a esa raza de críticos profesionais máis preocupados por cultivar o seu propio estilo e o seu propio ego que en achegar unha opinión construtiva do filme), é pura cuestión de militancia. Nada máis lonxe da realidade. É certo que non podemos pretender ter unha industria cinematográfica galega forte se non a apoiamos, se non imos ao cine cada vez que existe a posibilidade de ver unha película feita no país, pero nunca falaría de A esmorga nestes termos, ou directamente nin falaría dela, se realmente non me gustase. E celebro que unha película así sexa galega e que teña a acollida da que está a gozar, porque é máis que merecida e a súa calidade así o testemuña. E a ver se así, dunha vez por todas, comezamos a mirar o cine feito na nosa terra cos mesmos ollos que o cine foráneo (si, fundamentalmente americano, hai que dicilo) e non pensar iso de “jo, que preguiza, unha película galega con pouco presuposto, sen caras megacoñecidas e sen unha campaña de publicidade acolloante que me provoque unhas ganazas de vela”. Porque o día no que o cine galego estea en igualdade de condicións co de fóra está moi preto.

Mentres tanto, noraboa a todos os que participaron en A esmorga.

(E non a perdades, que aínda está nos cines!)

"Elexías á miña vida pequeniña", de Manuel María

A ignorancia sempre é atrevida e cando hai dez anos o mundo literario galego espertou coa nova do falecemento de Manuel María (1929-2004), menda só podía pensar nalgún poemario infantil que tantas veces tivera que ler na escola ou nalgunha obra teatral a representar para pais e alumnos, que naquel tempo non valoraba demasiado (agora si entendo a dificultade que entraña ousar facer poesía e teatro para nenos). Servidora medrou, fisicamente non moito pero a miña masa encefálica debeu experimentar un leve aumento e souben non sen tempo que o legado do gran poeta da Terra Chá non se limitaba a aqueles versos que nos dicían que o sol se chamaba Lourenzo e a lúa Catalina ou ás aventuras e desventuras dunha espiña de toxo de nome Berenguela. Un (bo) día e do xeito máis fortuíto que un se poida botar á cara, tropecei nun estante da casa coas súas Elexías á miña vida pequeniña. Non sei moi ben de onde saíu, pois non recordo telo mercado nin que ningunha das persoas coas que cohabito o fixera. Só por cousas coma esta podería por un intre unha gran escéptica coma min crer no destino.

Elexías á miña vida pequeniña é unha obra con historia. Só unha obra así podería “nacer” nun estante da casa sen coñecerlle máis procedencia que as catro madeiras que a envolvían no seu repouso antes de ser aberta, xa que se trata dunha obra de xuventude (por outro lado moi madura) pero que non viu a luz ata o mesmo ano no que o seu autor finou, no 2004. Manuel María compuxo estes trece poemas de corte existencialista cando apenas contaba con 19 anos en dedicatoria ao seu admirado Álvaro Cunqueiro. E así o poeta chairego envioullas ao célebre autor mindoniense como mostra deste aprecio literario. Durante 54 anos estas elexías permaneceron ocultas para o gran público (boeno, todo o grande que podía ser durante ese período de tempo o público da poesía en galego) no medio doutros tantos documentos pertencentes a Cunqueiro sen que ninguén, nin sequera o seu propio autor, soubese delas. Como reza o prólogo da edición da Biblioteca Chairega, a que hai e a que rescatou estas composicións do limbo do esquecemento, a cargo do propio Manuel María, pasaron os anos e non nos volvemos lembrar daqueles nosos poemas de cando inaugurabamos xuventude. Non sabemos se os extraviaramos, se os racharamos ou se os condenaramos ao lume.

Un día, Manuel María recuperou eses novísimos versos cuxa composición apenas recordaba, “magnificados” segundo el polo paso do tempo e, coa axuda do Instituto de Estudos Chairegos, decidiu por fin editalas. Medio século de escuridade para uns poemas realmente logrados, que merecían como poucos a máis masiva das difusións. Esta edición da Biblioteca Chairega é un pequeno tesouro do mundo editorial en galego, pois ademais do prólogo de Manuel María e un breve apartado introdutorio a modo de estudo preliminar da obra, atopamos, loxicamente, os trece poemas corrixidos e adaptados á normativa actual e un facsímile dos textos atopados entre os documentos de Álvaro Cunqueiro, os mesmos que Manuel María plasmara para a posteridade na súa máquina de escribir, e que aparecen tal cal neste derradeiro apartado. E, por se isto fose pouco, tamén se inclúe como epílogo un artigo que no seu día Cunqueiro escribiu en La voz de Galicia o 30 de maio de 1954 destacando as calidades poéticas do entón pequeno poeta elexíaco.

Elexías á miña vida pequeniña semella un título moi elocuente. A pesar de acharse nunha idade que hoxe vencellamos a soños, ilusións e calquera sentimento positivo despreocupado, o poeta transmítenos todo o contrario. Ben é certo que se nota unha certa inxenuidade na composición, posiblemente sexamos capaces de distinguir e identificar os lugares comúns que existen nestes poemas de Manuel María e nos nosos case puerís abortos poéticos de adolescencia (porque creo que case todos pasamos esa etapa na que intentamos ser grandes literatos), mais o resultado está moi afinado para ser unha das primeiras cousas que escribiu en toda a súa vida e acho que a espontaneidade dunha inexperiencia que comeza a non ser tal é un dos puntos fortes das Elexías... Renuncia a recursos formais do máis primarios (véxanse rimas e cousas polo estilo), as imaxes están moi logradas (os eruditos teñen o eco choco das campás e a necidade das bolboretas pequeniñas é unha das miñas favoritas) e gústame a irregularidade dos versos, que case debuxan unha peculiar orografía no papel e que nos transmite axeitadamente a intricada psicoloxía do eu poético. A pesar do ton murcho e pesimista, consegue inxectar vida e ritmo a cada verso por sinxelo ou extenso que sexa, nun exercicio de elegante decadencia. Pouco hai aquí do compromiso posterior do autor que tanta sona lle deu (aínda que este tamén nos deu grandes obras do mesmo), a pureza dos versos é case indecente, xa que as influencias doutros autores ou doutras circunstancias están moi equilibradas coas achegas propias do poeta e só así se pode concibir unha obra tan orixinal na que se percibe unha mediatización anecdótica.

Pouco mais se podería dicir desta breve obra, non quixera alterar moito a recepción de quen poida animarse a botarlle un ollo despois de ler esta tediosa recensión que, por outra banda, espero que contribúa a divulgar un pouco esta obra case marxinal dentro da vasta produción literaria de Manuel María. Non coñezo a moitos ou, máis ben, ninguén que se fixase nela, pois queda un pouco ensombrecida polas súas obras posteriores e, por que non, polo seu ideario que aquí case nin se sospeita. Pero que esas non sexan razóns suficientes para deixar de rescatala e gozala, unha obra tan boa non merece a indiferenza de ninguén.

Mentres tanto, un pequeno aperitivo: a elexía nº 11.

Os meus inimigos

cando falan de min

poñen xofre nas súas verbas

tan íntimas,

tan sinxelas,

tan saídas dese anaco de carne

que leva por nome corazón.

E eu case son feliz

coas súas intrigas,

coa súa dozura,

coa súa morte que non ma dan a min

por covardía.

O seu sorriso amargo

esvara pola miña carne coma un peixe

e as súas frases amarelas finxen rosas

cando me chaman amorosamente

“meu querido amigo”.

Eu e mais eles

imos andando distraídos pola vida,

imos ao mesmo café,

ao mesmo cinema,

e agachamos as mesmas mentiras

debaixo dos mesmos estúpidos sorrisos:

e ás veces até me convidan a fumar

cerimoniosamente.

Os meus inimigos cando me acoitelen

aínda me han de seguir chamando

“meu querido amigo”.