De nostalxia e outros males da vellez (III): O "Éxodo" segundo Spielberg

Nestes días de xaxún, penitencia, abstinencia, encapuchados tan inquietantes coma os que anuncian as treguas da ETA e marchas de procesión do máis fúnebre e deprimente, decidín botar a vista atrás e falar de cousas moi bíblicas. Porque aínda que non sexa doado de crer, entender ou aceptar, eu, atea convencida e confesa, téñolle un enorme respecto a esa grandísima obra de ficción que é a Biblia, epopea que, a pesar de ter un dos títulos máis frouxos e menos atractivos da historia da literatura (polo menos na súa variante cristiá), debe ser reivindicada como unha das grandes novelas de aventuras de todos os tempos. Sobre todo esa parte que nos nosos lares tan influídos pola tradición do cristianismo se deu en chamar Antigo Testamento (denominación que, parece ser, resulta altamente ofensiva para os xudeus).

Os libros pertencentes a esta primeira parte da Biblia céntranse na cosmogonía (a teogonía está deficientemente explicada, por non dicir ausente) e nas orixes do dogma a través dos grandes profetas que lograron o contacto coa divindade a fin de transmitir esa palabra sacra ao pobo. É ben certo que hai pasaxes deste Antigo Testamento que carecen por completo do que nós poderiamos entender por ritmo narrativo. Mais, detrás deses abafantes catálogos xenealóxicos e desa diéxese gnómica repleta de oracións simples que non crean ningún tipo de expectativa ou tensión, escóndese un dos aparatos mitolóxicos máis fascinantes e completos que desenvolveu a mente humana. Supoño que por iso non é raro que o cine recorrese a el en incontables ocasións para recrearse no seu ilusionismo innato. Boeno, algo tería que ver o feito de que Hollywood se declarase confesional, sobre todo cando Cecil B. DeMille facía esas colosais superproducións na súa época dourada, porque o Gilgamesh é un relato igualmente fantástico e aínda non vin adaptación cinematográfica por ningures (agradezo que se me informe da existencia de tal documento por se estou errada).

Boeno, o caso é que o Antigo Testamento ofrece un material da hostia para as oportunas revisións cinematográficas, especialmente o Pentateuco e máis especialmente os libros do Xénese e o Éxodo, os dous primeiros libros do conglomerado que case sempre son os que sobreviven aos intentos infrutuosos de miles de fieis e non fieis que intentan empezar a ler a Biblia. Ámbolos dous entraron na miña vida pueril a través dunha preciosa Biblia destas para nenos cunhas ilustracións chulísimas que me regalaron hai moitísimos anos pero o Éxodo tivo unha especial relevancia na miña infancia xa que del se toma a historia do filme O príncipe de Exipto (1998), primeiro gran filme de animación apadriñado por Dreamworks e, polo tanto, por ese sionista de pro que é Steven Spielberg, dono e señor desa produtora. E precisamente desta película é da que vou falar nas seguintes liñas. Comeza a pascua xudea neste blog!

Como moitas crianças da miña xeración, tiven que padecer soporíferas clases de relixión católica de inexplicable presenza nun ensino público que só tiñan un mínimo de interese cando se centraban na mitoloxía pura e dura e non en dar catequese. Non era raro que no contexto deses temarios, se ilustraran os diferentes mitos da Biblia con peliculiñas ou series de animación manifestamente mediocres. Había unha na que saía un raposo supostamente simpático que me estomagaba especialmente, creo que se chamaba Historias da Biblia, se non recordo mal, e a sintonía da cabeceira era arrepiante (seguramente a repoñerán en 13TV se é que non o fixeron xa). O príncipe de Exipto melloraba con creces as achegas de todos eses subprodutos cuxa única finalidade era o adoutrinamento niso que chaman fe, e con isto non quero dicir que nesta película non haxa un certo tufo a dogma (que o hai) pero sabe disimulalo bastante ben ao mesmo tempo que subverte un pouco o concepto para darnos espectáculo, evidentemente inspirado en décadas de tradición Disney pero cuns sinais de identidade propios (incluíndo a homenaxe a ese cine bíblico de orzamentos estratosféricos) e cunha factura impecable. Para min, é unha das películas de animación dos 90 que mellor aguantou o paso do tempo (con permiso de O rei león).

O argumento creo que é de sobra coñecido pero, por se non ides con suficiente asiduidade á vosa sinagoga, refréscovolo. O pobo hebreo padece todo tipo de penurias e miserias baixo o xugo do faraón exipcio, que os humilla e escraviza. Ao ordenar este a matanza de todos os recén nacidos hebreos a fin de evitar que sexan demasiado numerosos e cheguen a rebelarse (ese excepcional control da natalidade que tanto se leva na Biblia), Yocheved decide “salvar” a vida do seu fillo menor deixándoo a mercé das correntes do Nilo nun cesto. Por intercesión divina, o bebé chega san e salvo ás portas do palacio do Faraón, onde é recollido pola esposa deste, quen o chama Moisés e o cría coma se fose propio. Moisés, como é normal, medra e vemos como ten unha relación moi especial co seu medio irmán, Ramsés, herdeiro ao trono. Porén, o destino de Moisés parece discorrer por un sendeiro diferente, e pouco a pouco, comeza a decatarse de quen é en realidade e cal é a tarefa para a que foi escollido por Deus, que non é outra que liberar aos hebreos da escravitude e guialos á Terra Prometida. Isto distancia aos dous irmáns e provoca un enfrontamento no que se mesturan sentimentos pretéritos e obrigas presentes, verdadeiro eixe da trama da película, que, como é obvio, permítese moitas licencias á hora de adaptar parte do libro do Éxodo.

Por se non o dixen xa bastantes veces, a historia é cojonuda, porque o ten todo: loita de clases, amor fraternal problemático, ἀγώνες de gran intensidade dramática, a pertinente historia de amor, grandes escenas épicas de morte e destrución... Porque si, nin sequera nunha película “para nenos” se aforran os detalles máis escabrosos da historia, por exemplo, o momento no que Moisés mata a un capataz exipcio (xiro copernicano na historia que motiva a súa fuxida de Exipto e a separación dos irmáns) ou as plagas (porque Deus no Antigo Testamento é un tío moi chungo, vingativo á par que caprichoso). Talvez o único elemento que non acaba de funcionar na película é o cómico, pois os dous personaxes que deben cumprir con esta parte, os sacerdotes Hotep e Huy, non callan como bufóns da historia, e incluso resultan inquietantes (sobre todo na súa correspondente canción). Polo tanto, non entendo por que gastan os cartos en contratar a Steve Martin e Martin Short para dobrar a estes dous paifocos se non aportan nada á historia (de feito, saen da mesma dun xeito bastante torpe e groseiro), nin sequera o humor que se lles presupón a eles e aos seus intérpretes na versión orixinal.

E xa que falamos de dobraxe, cómpre destacar que este filme ten un repartazo, evidentemente na versión orixinal en inglés, comezando polo propio Moisés, a quen presta a súa voz Val Kilmer. O traballo deste actor é magnífico, lembro ter visto por primeira vez a película en versión orixinal e quedar parva co extraordinario traballo del e de Ralph Fiennes, que encarna ao seu irmán e antagonista, Ramsés. Este último incluso canta no tema das plagas, ao igual que Michelle Pfeiffer, que dobra a Séfora, a esposa de Moisés. Non menos xenial é escoitar a voz profunda e penetrante de Patrick Stewart no faraón Seti (dá ata medo na escena na que trata de xustificarlle a Moisés a matanza dos nenos hebreos con ese they were only slaves). Posiblemente a que menos me guste de todo o conxunto é Sandra Bullock (si, ódioa), que interpreta a Miriam, a verdadeira irmá de Moisés, pero é que o propio personaxe resulta por momentos un pouco pesado. Aínda que a relevancia dos que quedan é menor, tamén cabe destacar a Danny Glover como Jethro, pai de Séfora, aínda que só ten un par de liñas e nin sequera canta a súa canción; Helen Mirren como a esposa do faraón Seti e Jeff Goldblum como Aarón (si, nesta peli quítanlle a Aaron gran parte do protagonismo que ten no Éxodo).

E preguntarédesvos, se é que esperta o voso interese, quen interpreta a Deus? Amigo, esa era unha cuestión peliaguda, porque Hollywood nunca deixou de declararse confesional, e poñerlle a Deus a voz dun actor (ou actriz, por que non?) en concreto era tan delituoso como facer caricaturas de Mahoma. Polo tanto, como se procedeu para facer falar a unha silveira ardendo? Mesturaron a voz do propio Val Kilmer cos murmurios dunha muller e coa voz de (atención!) JAMES AVERY! Si, o tío Phil era Deus... Non recordo moi ben cal era a escusa que se esgrimía nos como se fixo para xustificar este batiburrillo de voces para dobrar a Deus, pero era algo así como que Moisés debía percibir a Deus como unha voz interior (e por iso se empregou a voz de Val Kilmer) e logo suxerir a neutralidade do ente divino con voces masculinas e femininas (trapallada, porque ao final a voz que predomina é a dun home). Cousas da fe. En fin...

Pero, que é o que realmente fai que esta película mole a cañote? Por supostísimo, a música. É que cando contratas a Hans Zimmer e Stephen Schwartz nada pode ir mal... A profesionalidade do primeiro xa quedara máis que demostrada en O rei león e logo non deixaría de sorprendernos coas bandas sonoras de Gladiator ou Orixe. E o segundo foi responsable das cancións do filme Disney Pocahontas, co cal, a solvencia deste binomio estaba máis que asegurada. Como legataria da tradición anterior, nos 90 non se concibía unha película de animación que non fose musical, nin sequera esta. E por iso, esta película comeza cun dos temas máis épicos que vin no cine de animación: grandes escenas de masas, de violencia e sufrimento musicalizados cun berro desesperanzado que clama pola liberdade e acompañados da estupenda voz da cantante israelí (como non!) Ofra Haza. Así é a canción Deliver us, traducido como Libéranos na versión castelá, e que ten un reprise monumental no peche da película. Pero todas as cancións, todas, son xeniais. O canto de berce que a nai de Moisés lle entoa na beira do río pon os pelos como escarpias e a canción das plagas parece a antesala da apocalipse final. Mais, a xoia da coroa é ese When you believe gañador do Oscar que, aínda que na película estaba un tanto subido de ton (menos mal que Michelle Pfeiffer chega ben a eses agudos), tivo unha versión pop para os créditos moi decente a cargo dun gran duelo de divas: Whitney Houston (“dio-la teña na ghloria”) e a miña “adorada” Mariah Carey.

Boeno, resumindo un pouco xa, porque vai ser a hora das torrijas e de Ben-Hur, dicir que este ataque de nostalxia que me deu por semana santa foi máis positivo que os anteriores. Se procedemos ao visionado de O príncipe de Exipto fuxindo da óptica relixiosa descubriremos unha boa e moi entretida película de animación, que resiste o embiste do tempo, o suficientemente épica como para pasar un bo rato, cunha boa adaptación da historia para o gran público e segundo manda o canon cinematográfico e cunha banda sonora brillante e inolvidable. E ademais, recomendo vela en versión orixinal, de verdade, o traballo de dobraxe é moi bo.

“Japi Ister!” 

Pero que fodidamente xenial é a canción das plagas!!!