O Virxilio dos nosos principados?

Non ía dar nin un chío sobre o pasamento de Gabriel García Márquez neste blog por varios motivos. O principal e capital, que non lin ningunha das súas obras magnas como Cen anos de soidade ou O amor nos tempos do cólera e si lin, pola contra, ese libriño case panfletario (por extensión, non por outra cousa) chamado Crónica dunha morte anunciada que dun tempo a esta parte pasou a engrosar a (na miña opinión) pouco honrosa lista das “lecturas obrigatorias púber”. Non digo que sexa un mal relato, ao contrario, é xenial e demostra unha vez máis, ao igual que o fixeron xa os traxediógrafos na Antiga Grecia, que o spoiler non ten por que arruinar a calidade manifesta dunha obra enteira. Mais, o noso sistema educativo decidiu metérnolo nos miolos en cada currículo dende os albores da LOXSE ata agora deslizando a mensaxe implícita e insultante de que é o único Márquez que poderemos aguantar con 18 anos. Vamos, que se dá a entender que é unha novela menor e, polo tanto, marabillarse coas vicisitudes que conducirán a Santiago Nasar a palmar sen remisión non te autoriza a opinar sobre Gabriel García Márquez dende unha óptica canónica, elitista e oficialista, xa que se trata dun entretemento nimio para que os adolescentes se interesen un mínimo pola lectura dos grandes.

O segundo dos motivos polos que, nun principio, non me ía pronunciar sobre este autor recentemente falecido ten que ver coa prostitución literaria do noso tempo. Si, refírome a esa ringleira de adictos ás redes sociais carentes de amor propio que necesitan do calor constante das masas virtuais para poder subsistir e que, da noite para a mañá, se converteron nos máis grandes devotos do realismo máxico e dun dos seus principais autores. Nun abominable acto de narcisismo e conducidos por un irrefreable desexo de seren admirados e “gostados” polos demais, twitteiros e facebookeiros de todo o orbe apresuráronse a buscar a pertinente cita de Gabriel García Márquez para exhibila con toda a pompa posible nos seus perfís e taboleiros a fin de obter unha inxente cantidade de “gústames” e acadar o orgasmo coa súa puntual ración de “postureo”. A ignorancia é perversa e, unha vez máis, sucumbimos á consigna de “morreu alghén moi, moi, moi famoso: que todo o mundo vexa que somos cultísimos aínda que non tivesemos nin a máis remota idea de quen era ou que escribiu ata hai uns escasos cinco minutos”.

Pero (e aproveitando un pouco que xa pasou toda a efervescencia do momento, ese rigor mortis histriónico que se reproduce por esporas nas páxinas de todo medio editable) teño que soltar o discursiño igualmente, porque gardalo para unha non é san. E por que fago isto? Pois porque botando man da hemeroteca tropecei cun titular que me produciu un certo desasosego existencial, unha especie de conmoción intelectual, un naufraxio mental letrado. E non, non me refiro á abominación perpetrada por Alfonso Rojo nese libelo pseudo-xornalístico coñecido como Periodista digital (aínda que ese titular tamén era carne de post, pero non, paso de facerlle publicidade a ese impresentable). A nova ou artigo, máis ben, que me provocou tal axitación apareceu no xornal La voz de Galicia do pasado 20 de abril de 2014 con este titular:

EL HOMERO DE NUESTRAS REPÚBLICAS

Boeno, calquera que teña unha mínima bagaxe cultural tería varias cousas que dicir despois de ler estas cinco palabras. Supoño, porque é o suficientemente grandilocuente como para deternos a darlle un pouquiño á moleira (jo, co que me gusta a min a palabra “sesera”) e analizalo cun certo detemento (todo o que me permita este día de reafirmación proletaria que estou a vivir mentres escribo isto). Sei que as miñas fresquísimas nocións de tradición clásica, cortesía do gran poeta e profesor Juan Antonio González Iglesias, son as culpables de que lle estea dando tantas voltas a cinco puñeteiras palabras pero creo que non será un tempo gastado en balde (ou iso espero).

Él fue nuestro Homero, el que escribió las sagas fundadoras de nuestra historia real e imaginaria. Antes de seguir comentando as idas de perola do tal Héctor Abad Faciolince (quen asina este artigo), acepto que estou manipulando deliberadamente o seu texto, pois el xa admite previamente a enunciar esta categórica frase que está esaxerando dado que Gabo era un gran amante da hipérbole e o exceso. E agora si paso aos pertinentes interrogantes que me suscita esta lectura. É posible que a universalidade da mensaxe dos poemas homéricos sexa equiparable ao legado literario de García Márquez? Estamos asistindo ao inicio dunha entronización dos clásicos do noso tempo igual que Homero se converteu no clásico da Grecia das πόλεις? O imaxinario mitolóxico que ideou o célebre autor de Aracataca (claramente ancorado na oralidade e no popular) deixa ou deixará a mesma pegada no noso acervo cultural do mesmo xeito que a epopea dos heroes homéricos? Estamos establecendo concomitancias que rozan o absurdo ou simplemente é que comeza a haber un transvasamento comprensible e inevitable dos modelos da tradición clásica a outros modelos contemporáneos que xa son un paradigma de auctoritas?

Non sei se me estou explicando ben ou se estou sendo vítima da miña propia percepción, que ás veces pretende ver máis alá do que se lle mostra. Pero, na miña opinión, resulta verdadeiramente inquietante que un dos membros deste cortexo fúnebre mediático ousara decretar tan perentoriamente que Gabriel García Márquez é o Homero dos nosos días. A comparación é, canto menos, grave. Non estamos falando dun autor sen máis co que poida haber paralelismos máis ou menos evidentes, estamos falando do gran alicerce da cultura clásica, do educador da Grecia Antiga e do gran paradigma narrativo de todos os tempos (occidentais, xa o sei). E Gabriel García Márquez foi un excelente escritor, que dúbida cabe. Recoñecido cun Nobel, lido por millóns de persoas arredor do mundo e gran emancipador dese subxénero literario que por aquí tamén se traballou arreo, o realismo máxico. Pero repito, ambos fenómenos literarios e culturais son equiparables ou é que soamente estamos facendo propio o esquema de canonicidade dos nosos devanceiros helénicos independentemente das achegas propias do noso tempo, véxase internet? Se cadra nós tamén precisamos un referente comparable ao aedo que teceu con tanta maña as historias bélicas de Troia e as viaxes de Odiseo, un referente realmente representativo para a nosa Idade Contemporánea. Pode que xa non nos sirvan Cervantes ou Shakespeare para ondear con brío a bandeira da civilización actual, esa que renega da cultura pero que despois brama con orgullo que é a súa propietaria.

Cómpre asumir que todo imperio, estado, nación, reino, país ou chámenlle X busca lexitimar a súa supremacía cultural con algún ideal literario. Afonden nas tradicións letradas de cada territorio e verán que todos se apropian de algo ou de alguén, mesmo se nese pasado glorioso e ilustrado as fronteiras eran outras (Que si! Que Séneca era español, leñe, castizo coma o que máis!). E neste mundo irreal e fantasioso da irmandade panhispánica, Gabriel García Márquez parece condenado dende xa a ser... o noso particular Homero, configurador da tradición panhelénica? Non. Coido que non. E non vou enunciar os centos de teorías que conflúen na arquicoñecida “cuestión homérica” para botar por terra este símil do xeito máis torpe posible. Pode que Homero non existira fisicamente, coma Orfeo, pero o feito de que se lle atribuíra un corpus literario de tamaña magnitude deulle o ser máis eficazmente que calquera acto de procreación máis terreal. A súa obra confirmouse inmortal e atemporal, sobrevivindo dun xeito ou outro ás tendencias literarias de cada época. Pero aínda queda por ver se Márquez resistirá ese embiste temporal coa mesma fortaleza. Simplemente non podemos saber se este parangón é acertado, é moi pronto para aventurarnos niso. O único que podemos saber certeiramente é que seguimos á procura das nosas iconas humanísticas. E iso tamén é tradición clásica. Como ben se ve, a prudencia e a cautela non se levan entre os cronistas da actualidade...

Con toda humildade, temo que debo concluír con tanta pregunta lanzada ao ar que García Márquez non pode ser o Homero das nosas repúblicas. Nin sequera o Virxilio dos nosos principados (a nosa era ten moito de augústea e pouco de períclea, a verdade), aínda que a súa traxectoria e a súa relación co poder o aproximen máis ao poeta de Mantua, dende o meu punto de vista. Pero non deixa de ser interesante que mesturemos auga e aceite así, porque yo lo valgo e “molamos moghollón”.