Porno de autor? “Nymphomaniac”, vols. I e II, de Lars von Trier

           

           Que ganas tiña de falar por fin de Lars von Trier neste blog! Mais, cando unha ousa falar dunha figura tan polémica e polemista coma a de Lars von Trier vese obrigada a facer unha serie de aclaracións previas, empezando pola máis obvia: gústame o seu cine e considero que sempre achega unhas propostas moi interesantes, máis alá da calidade que finalmente posúan as mesmas. É un provocador nato, arriscado, rompedor e un creador dotado da suficiente intelixencia e tamén o bastante valente como para percorrer novos camiños estéticos e narrativos. Claro que a todas estas características se lles pode dar a volta e, no canto de entendelas como virtudes, velas como evidentes defectos. Son moitos os que tildan a este cineasta danés de charlatán, farsante e falso profeta da innovación na arte cinematográfica (e sendo as súas películas un verdadeiro coñazo), mais, debo recoñecer, que para min, é un dos realizadores máis suxestivos e fascinantes do cine europeo actual. Por este motivo, espero cada nova película súa como auga de maio, pois sempre valoro (e moito) que alguén teña algo novo que contarme e que desautomatice todos os mecanismos diexéticos audiovisuais que tan mastigados teño despois de velos repetitivamente en centos e centos de obras.

            Porén, non todo van ser aquí haxiografías, claro que hai cousas que me estomagan de Lars von Trier, e pouco teñen que ver coa súa apoloxía do nazismo, que eu vencello máis a un afán por destacar e darlle pulo a ese personaxe transgresor e incómodo para a corrección política que tanto lle gusta representar nas roldas de prensa (e do que sempre desliza algunha perla nos seus guións). Para empezar, non son eu unha fervente defensora do movemento Dogma, do que el foi un dos principais impulsores e que, afortunadamente, hai moito tempo que abandonou. Como espectadora que tanto gusta do ilusionismo que semella inherente ao cine, non podo simpatizar cunha serie de normas que tratan de convertelo nun espello hiperrealista das miserias do ser humano. Polo menos nun cento por cento, para min sempre debe haber algo de efectismo incluso no relato máis verosímil que se me pon diante. En canto a se adoece ou non dunha leve ou severa misoxinia... Boeno, ás mulleres moito non nos debe querer porque se hai algo que sobresae nas historias de Lars von Trier é ese xiro de guión crucial que fai que a muller protagonista (porque a protagonista sempre é unha muller) pase de ser infinitamente feliz e ter un horizonte de prometedoras expectativas de futuro a sufrir como unha cocha que está sendo degolada. Non creo que as súas tramas sempre monopolizadas por unha figura feminina se enfoquen cunha perspectiva feminista, eu non o vexo así, nin sequera con esta última, Nymphomaniac, que xa foi cualificada con epítetos similares. Máis ben, semella caer no tópico un tanto freudiano da histeria feminina, que di que somos máis emocionais e máis propensas á alienación mental que os homes.

Con todo, non podo negalo, Lars von Trier é un dos meus directores de cine favoritos e un dos meus imprescindibles cando fago a miña selección semestral de películas polas que pode valer a pena pagar máis de 1000 das antigas pesetas por velas no cine. Por iso, non o dubidei, fun correndo a ver Nymphomaniac nas dúas partes nas que foi dividida (e un pelín recortada e suavizada, para desgusto de von Trier, pese a dar o seu consentimento) para a súa distribución comercial en salas. Non creo que faga falta advertir que os spoilers se reproducirán como coellos ao longo destas liñas...

Poñámonos, entón, en situación: Joe (Charlotte Gainsbourg, nova musa do director tras Anticristo e Melancolía) é unha muller que conta, aproximadamente, con medio século de vida e que, tras recibir unha brutal paliza e ser recollida por un solitario ser, Seligman (Stellan Skarsgård), lle conta a este último cunha perfecta estrutura capitulada (os nomes dos capítulos non teñen desperdicio) e a modo de novela oral, a historia da súa vida, empregando para iso unha perspectiva pouco usual, xa que se autodefine como ninfómana e explica cada vivencia a través das súas experiencias sexuais, que ela ve como determinantes en todos e cada un dos avatares da súa existencia.

Descubrín a miña cona aos dous anos é unha frase tallante e premonitoria, coa que Joe inicia un relato que se presume, polo menos, sórdido. Que este νόστος sexual se remonte á máis tenra infancia provoca todo tipo de comentarios máis ou menos xocosos na sala (seguro que non aconteceu só na miña sesión), así como unhas poucas risas nas que se adiviña un certo pudor e (por que non?) incomodidade e aversión por tan directa sentencia. A intencionalidade de tales citas, tratándose de Lars von Trier, case nunca é clara, mais, logo de ver unhas cantas películas súas, case podo garantizar que o que este señor busca é a reacción extrema: rexeitamento, burla, sorpresa, fascinación... Todo vale para dixerir esta premisa, pois o propio Lars von Trier é moi consciente do mediatizada que está a audiencia en canto ao sexo e cal é o ton que se considera “válido”, tomando como referencia esa mediatización, para abordar este tema, pensemos en todas as comedias de adolescentes estilo American Pie ou na pornografía pura e dura... O enfoque de Nymphomaniac, para min, é absolutamente novedoso, pois mostra dun xeito incriblemente sutil e rigoroso un tópico a miúdo carnavalizado (iso, desempolvando conceptos de teoría literaria aínda que sexa mal) e xogando constantemente con esa posibilidade e coa reacción contrariada dun público pouco afeito a que se rompa cos tabúes. De novo, volvo impresionarme coa intelixencia do agudo contista von Trier, pois estando certo do poder que se lle outorga ás palabras, case do mesmo xeito que na Antigüidade, na que se percibían como algo máxico e que podía dar pé a fenómenos sobrenaturais e incluso indesexados, enfróntanos directamente con esa consideración tan pouco consciente que temos cara determinadas verbas: nunca diríamos cona en determinados contextos. Desautomatización. Que prometedor é isto! Dito sexa de paso, von Trier decláralle a guerra ao eufemismo e ao politicamente correcto no mesmo título da película e nunha reflexión a cargo da propia protagonista.

Despois desta tediosa digresión (coma as que o oínte Seligman fai en cada capítulo da historia), cómpre volvermos focalizar a atención na propia historia. Joe remonta o seu coñecemento do sexo a unha idade moi temperá e así coñecemos algúns personaxes cruciais na vida da protagonista (lembremos que se trata dunha película moi coral): o seu pai (Christian Slater), doce, cariñoso, comprensivo e claramente antitético á súa nai (Connie Nielsen), fría, solitaria e impasible. A relación cos seus proxenitores transcende os límites da idade adulta e chega a resultar paradoxal ver nunha película que pretende renunciar aos canons suprimindo calquera vínculo afectivo nas interaccións entre os personaxes, un amor tan sólido coma o que une a Joe e ao seu pai ata o pasamento deste último. Talvez sexan estes os momentos máis achegados ao convencional e ao sentimental (que non sentimentalismo), pero iso non quere dicir que queden exentos de crudeza, que a hai, como ben lle gusta ao noso amigo Lars von Trier. A figura do pai semella estar rodeada dun aura sacra en comparación co fútil que parece o resto. Este personaxe sempre é evocado con agarimo e caracterízase dunha certa inxenuidade, a nota máis necesariamente disonante en todo o filme.

Mais, este non é o único personaxe que marca para ben ou para mal a Joe, pois o contrapunto máis importante desta particular heroína tráxica é Jerôme (Shia LaBeouf, quen nolo diría vendo Transformers e esa cuarta película de Indiana Jones que non existe...), antagonista polimorfo e enigmático que entra casualmente na vida de Joe pero dalgún modo predestinado a seguir influíndo no periplo desta. A relación entre ambos é unha constante carreira de obstáculos e, por moito que lle poida pesar a Lars von Trier, tan elocuente con ese Forget about love que subtitula os pósters dos dous volumes de Nymphomaniac, unha non deixa de ter a sensación de ver algunha pincelada de love story ao contar a historia destes dous personaxes, aínda que se dote dalgún elemento subversivo e aínda que o final da mesma sexa violento, simbólica e físicamente.

A maioría destes episodios son acaparados pola xoven Joe, encarnada por Stacy Martin, actriz de rostro enfermizo e depresivo e expresión misteriosa, capaz de dotar a este personaxe de múltiples matices que van parellos coa súa evolución: o seu primeiro contacto co sexo prodúcese de forma inocente e chega a ser desagradable, mais logo desenvolve unha determinación e unha audacia que contrastan co seu illamento e coa inevitable melancolía que lle produce a soidade. Non boto de menos a Charlotte Gainsbourg neste tramo da película, para min, a interpretación de Martin dá no cravo e chego a lamentar que o relato chegue á plena madurez de Joe e, polo tanto, ao cambio de intérprete (na miña opinión, este tránsito faise dunha forma torpe e pouco crible). Espero que tras este filme se fixen nela para papeis igualmente interesantes e arriscados.

O resto dos personaxes son anecdóticos pero non por iso menos dignos de mención. A breve intervención de Uma Thurman como a señora H no primeiro volume paréceme soberbia, unha muller abandonada que responde dunha forma inesperada e, por suposto, extrema a esa situación. Tamén temos a Jamie Bell noutro cambio brutal de rexistro (hai xente que o verá como Billy Elliot ata o final dos seus días). E xa non contamos os rostros omnipresentes na filmografía do director, tal é o caso de Udo Kier (a súa actuación é practicamente un cameo) ou Jean-Marc Barr e, por que non? Willem Dafoe.

Nymphomaniac parece concibida coma unha especie de obra magna, un proxecto sisudo nado dunha idea que nun principio semella descabezada pero que logo acaba gozando de aceptación a pesar das reticencias iniciais. Que Lars von Trier asegurara dende o principio que o sexo explícito sería unha tónica predominante na forma da historia provocou expectación, mais a censura (sempre inexplicable pero neste caso aínda máis extravagante) non nos permitiu ver esa especie de novela río levada ao cine de 5 horas sobre unha muller que anhela máis. En realidade, se se presta un mínimo de atención á historia de Nymphomaniac deberíamos darnos conta rapidamente que non se trata de porno de autor nin moito menos. A presenza de escenas de sexo nunha película funciona como un eficaz reclamo publicitario pero vendo a película decatámonos de que hai un pouso, de que existe algo máis profundo que transgredir porque si e de que isto non é un videoclip de Miley Cyrus.

Esta é unha película de personaxes e reflexión, de moita reflexión. Talvez sexa esta a película na que Lars von Trier dá renda solta con máis brío a todas as súas obsesións e nos fai pensar en moitas cuestións que obviamos polo noso restritivo acervo cultural: relixión, moral, amor, sexualidade en todas as súas formas, os xa citados tabúes de calquera clase aplicados a política, sociedade, tamén ao sexo... Son moitos os debates que xorden entre os personaxes de Joe e Seligman a raíz da narración da primeira, talvez o máis impactante sexa o referente á pedofilia, que Joe sentencia cunha frase demoledora, moi polémica, posiblemente moi discutible, pero capaz de remover todas as conciencias do mundo: quen é capaz de vivir reprimindo ese desexo (o desexo de ter relacións con nenos) merece unha puta medalla. A moralina non ten cabida nesta historia, pese a que Joe advirte antes de contar nada que a súa é unha historia moralista. É curioso como o espectador pode ver a un personaxe que está fustigándose constantemente e que se ve finalmente devorada por un atroz sentimento de culpa dunha forma completamente transparente, isto é, empatizamos con Joe. Incluso despois de que algunhas cousas nos dean certo noxo ou que non esteamos de acordo coas súas prioridades, de feito, na dicotomía entre a maternidade e o pracer, escolle o segundo, algo que nos mundos de hoxe nos parece deleznable e moi condenable. Lars von Trier plantéxanos ese tipo de cuestións tan peliagudas sen vaselina pero cunha loable elegancia.

E si, sexamos realistas, neste mundo polarizado non creo que exista a persoa capaz de ver unha película de Lars von Trier con indiferencia. Ou che gusta moito ou non che gusta nada. É certo que, posiblemente, en canto a “envoltorio” e estrutura narrativa esteamos ante a máis convencional das súas películas, pois non hai xogos raros e claustrofóbicos co espazo, nin misticismos varios (salvo un breve momento no volume 2), o xénero do musical xa hai moito que o reinventou e a progresión da historia é bastante lineal. Pero se nos imos ao final, á resolución desta épica erotizada, encontrarémonos posiblemente co maior ex abrupto visto na filmografía do cineasta danés. Inclasificable e incualificable coma a propia persoa que está tras da cámara. O final comeza como un epílogo, unha conclusión sen máis e bastante decepcionante, cun breve discurso no que cheiramos a moralina a kilómetros de distancia cando non se nos aparecera en ningún outro momento da metraxe: Joe remata de contar a súa historia e renega do sexo para sempre, posto que considera que sementou ventos e recolleu tempestades entregádose ao pracer e desexando moito máis (podería resumirse nunha frase que di ao comezo: talvez o meu único pecado sexa que sempre lle pedín máis ao luscofusco) e Seligman, aquel home que se nos presentaba como oínte desprexuizado e culto, comentarista alexandrino da historia de Joe (os seus engadidos son antolóxicos), asinte, deixándoa por fin descansar para recuperarse das súas feridas tras a catarse vivida coa súa narración. Mais, de súpeto, dá a impresión de que podemos ver o proceso de escritura do guión de Lars von Trier e, coma se dun deus ex machina se tratase, introduce un engadido a esta resolución que ao propio autor lle parece insatisfactoria (case tan insatisfactorio coma o final de Joe na primeira parte, na que perde toda sensibilidade e capacidade para chegar ao orgasmo) que remata a cinta dun modo automático e moi sorprendente, no que nada é o que parece. E, repito, nin bo nin malo, simplemente é inesperado e difícil de valorar. E... Non volo vou contar porque xa destripei bastante!

Recomendo ferventemente o visionado de Nymphomaniac, é unha destas películas que hai que ver antes de morrer. Xa corren ríos de tinta sobre ela e correrán máis. Para min, é unha das pezas clave no novo cine de Lars von Trier, nada fácil de ver pero que promete e, efectivamente, dá. Non defrauda. Lars von Trier en estado puro.

E non é porno! Vamos... Pracer, o que se di pracer, vendo as escenas de sexo desta película... Non.