"Prometeo nos infernos", de Albert Camus

Albert Camus é un autor imprescindible para min. “Imprescindible”… Xa repetín esa palabra demasiadas veces neste blog, non si? Repetina tanto que mesmo empeza a soarme rara, coma unha cadea alofónica sen máis sentido que o balbúceo dun bebé. Boeno, mentres intento dar con algún sinónimo que poida reflectir axeitadamente ata que punto Camus é un deses escritores que marcaron un antes e un despois na miña vida, deses que foron quen de desvirgarme como lectora, vou proceder a comentar non algunhas das miñas obras favoritas, como O estranxeiro ou Calígula, pois teño moito que madurar aínda para facer un pseudoartigo que estea á altura de tan magnífico relato e tan espléndido drama, respectivamente, senón que vou falar dun capítulo, supoño que menos coñecido e pertencente á súa obra O verán, titulado Prometeo nos infernos.

Dado que lin esta pasaxe coa máis núa das sapiencias, procedín a documentarme un pouco máis para tratar de dilucidar algúns puntos escuros. E o meu gran amigo San Google proporcionoume algún dato de gran valía. Basicamente, O verán vén sendo unha escolma de artigos e pequenos retallos ensaísticos que un dos grandes mestres da dramaturxia e a narrativa existencialista e do absurdo do século XX e gañador do Nobel de literatura foi compoñendo ao longo dos anos e que finalmente foron recompilados para a súa publicación en 1954 baixo este título.

Prometeo nos infernos data do ano 1946, pouco tempo despois do fin da Segunda Guerra Mundial. E debemos ter ben presente este momento histórico se queremos entender esta pequena disquisición, posto que non deixa de ser un diagnóstico da devastación provocada por un conflito bélico. O parangón coa mitoloxía grega dá como resultado un símil moi significativo, pois Camus retrata ao ser humano da súa contemporaneidade como un reflexo pero tamén como un antagonista dese Prometeo que ousou roubarlle a técnica e a sabedoría aos deuses para poñela ao servizo dos seus semellantes. Isto é, o home está famento, sedento e avasalado pero xa non pode permitirse acadar a mesma liberdade que Prometeo lles outorgou logo de calmar a súa fame e a súa sede, senón que debe resignarse a manter un recordo dos vestixios ou reminiscencias da mesma que poida alimentar as súas ansias de ser verdadeiramente libre. Parece que Camus lamenta que, coa destrución física e moral que supón o fin dun tempo convulso, a liberdade ou a xustiza sexan valores secundarios, case privilexios. O sometemento voluntario (e un tanto ignorante) a unha completa arbitrariedade política e social en aras de satisfacer unhas necesidades consideradas máis elementais caracteriza este período vivido por Camus e, en certo modo, o noso tempo. Ao ler este texto non deixaba de ver concomitancias entre a desilusión e o fastío do autor e a miña propia insatisfacción vital co tempo que me tocou vivir. Ben é certo que a dureza dos acontecementos de unha e outra época non son para nada comparables pero ese desengano que trae consigo unha crise, un cambio fondo, cala do mesmo xeito na mentalidade humana. O home actual busca subsistir, autoabastecerse e pasar inadvertido pola vida, nada importan xa a emancipación e a manumisión espiritual, o deleite coa beleza e o goce das artes. A humanidade de agora renega destas virtudes e habilidades que o fan verdadeiramente humano, daquelas mesmas que nos permiten non chamarnos simplemente animais.

Hai unha serie de frases, case a modo de máximas, que me gustan especialmente destas apenas catro páxinas de reflexión. Pero, non sei, pareceume un exercicio de pensamento e cavilación tan fodidamente brillante que son incapaz de quedarme con tres ou catro palabras, de modo que, despois de facer unha crítica máis ben plana e ruin, na que se pode apreciar ata que punto a miña cabeza está impedida e eivada para facer unha boa reseña sobre un capítulo de Camus (menos mal que non me atrevín cunha obra enteira), vou espetar, así a eito, o capítulo enteiro de Prometeo nos infernos (con tradución da tradución, para que o erudito medio me odie aínda con máis intensidade)! Estaría ben que quen o lera pensara que o está escoitando nunha conferencia, eu non deixaba de imaxinarmo, e, por favor, deleitádevos coa mestría dese emprego da lingua, con esas imaxes, metáforas e comparacións tan soberbias e con esa capacidade única para achar a clave, dar no cravo e analizar debidamente todo o exposto. Moi poucos posuíron esa capacidade. Ninguén a ten xa hoxe en día. De verdade, se alguén se para a lelo que o faga con atención e que acariñe cada verba coma se fose o pescozo dun ou dunha amante.

Que significa Prometeo para o home actual? Ben podería afirmarse sen dúbida que ese rebelde alzado contra os deuses é o modelo do home contemporáneo e que a súa protesta elevada millares de anos atrás nos desertos da Escitia se resolve hoxe nunha convulsión histórica que non coñece igual. Mais ao propio tempo algo nos di que ese rebelde continúa sendo perseguido entre nós e que permanecemos aínda xordos ao gran berro da rebelión humana da que el só dá o sinal.

O home actual é en efecto o que en masas prodixiosas sofre sobre a estreita superficie desta terra, é o home privado de lume e de alimento para quen a liberdade non é senón un luxo que pode esperar; e a ese home non lle queda senón sufrir aínda un pouco máis así como á liberdade e aos seus últimos testemuños non lle queda outra cousa que desaparecer aínda un pouco máis. Prometeo é ese heroe que amou o bastante aos homes para darlles ao mesmo tempo o lume da liberdade, as técnicas e as artes. Pero a humanidade hoxe xa non necesita nin se preocupa máis pola técnica. A humanidade rebélase nas súas máquinas en tanto que considera a arte e todo aquilo que el supón como un obstáculo e un signo de servidume. En cambio o que caracteriza a Prometeo é o feito de que non pode separar a técnica da arte. Prometeo cre que ao propio tempo poden liberarse os corpos e as almas. O home actual cre que é mester primeiro liberar o corpo aínda cando o espírito teña momentaneamente que morrer, pero, é que o espírito só pode morrer momentaneamente? En verdade, se Prometeo volvera hoxe á terra os homes procederían con el como os antigos deuses: encadearíano á rocha no nome dese mesmo humanismo do cal el é o primeiro símbolo. E as voces hostís que insultarían entón ao vencido serían as mesmas que resoan nos umbrais da traxedia de Esquilo: as da forza e a violencia.

Será que cedo ao tempo avaro, ás arbores núas, ao inverno do mundo? Pero precisamente esta nostalxia da luz dáme a razón: ese sentimento fálame doutro mundo, da miña verdadeira patria… Ten ela aínda sentido para algúns homes? No ano no que estourou a guerra eu ía embarcar para volver realizar a navegación que xa fixera Ulises. Naquela época ata un rapaz pobre podía forxar o suntuoso proxecto de atravesar un mar na busca da luz. Pero naquel momento fixen o que fixeron todos. Non embarquei. Ocupei o meu lugar nas filas que pataleaban diante da porta aberta do inferno. Pouco a pouco fomos entrando nel. E ao primeiro berro da inocencia asasinada a porta pechouse rechinante ás nosas costas. Xa estabamos no inferno e non chegamos a saír del. Dende hai seis longos anos procuramos buscarnos a vida. As pantasmas ardentes das Illas Afortunadas xa non se nos aparecen no fondo doutros longos anos que han de vir. Anos sen lume nin sol.

Nesta Europa húmida e negra, como non acoller cun tremor de pena e de difícil complicidade aquel berro do vello Chateaubriand a Ampère que partía para Grecia: “Non atopará vostede nin unha folla das oliveiras nin un gran das uvas que eu vin no Ática. Deploro ata a herba do meu tempo. Non tiven a forza de facer vivir un breixo”.

E nós tamén, afundidos, a pesar do noso sangue novo, na terrible vellez deste derradeiro século, deploramos ás veces a herba de todos os tempos, a folla da oliveira que xa non iremos ver por ela mesma, e as uvas da liberdade. O home está en todas partes, en todas partes se erguen os seus berros, a súa dor e as súas ameazas. No medio de tantas criaturas reunidas xa non queda lugar para os grilos. A historia é unha terra estéril onde non medran os breixos. Porén, o home actual elixiu a historia, de modo que non podía nin debía apartarse do seu camiño. Mais no canto de dominala, cada día o home consinte en converterse un pouco máis en escravo desa historia. E nesta actitude traizoa a Prometeo, esa criatura “de pensamentos audaces e de corazón lixeiro”. Aquí os homes retornan á miseria dos homes da que Prometeo quixo salvalos. “Eles miraban sen ver, escoitaban sen oír, semellantes ás formas dos soños…”

Si, basta contemplar unha noite de Provenza, un outeiro perfecto, percibir o olor do sal, para advertir que aínda hai que facelo todo. Temos que volver inventar o lume, que volver organizar os oficios para calmar a fame do corpo. O Ática, a liberdade e as súas vendimas espirituais, o pan da alma, son para máis adiante. Que outra cousa podemos facer senón berrarnos nós mesmos: “Xa nunca existirán esas cousas ou ben existirán para outros homes” e facer o que sexa mester para que eses homes polo menos non queden frustrados? Estamos acaso atrasados ou estamos adiantados, e teremos a forza necesaria para facer revivir os breixos, aqueles que sentimos todo isto con dor e que, porén, procuramos aceptalo cun corazón libre de amargura?

Fronte a esta interrogación que se eleva neste século xa nos imaxinamos a resposta de Prometeo. En realidade, el xa a pronunciara: “Prométovos a reforma e o amparo, oh, mortais, se sodes o suficientemente hábiles, virtuosos e fortes para realizalos coas vosas mans, eu respondería afirmativamente á pregunta do século, a causa desa forza reflexiva e desa intrepidez que sempre sinto presente nalgúns homes que coñezo”.

“Oh, Xustiza, oh, Madre”, berra Prometeo, “ben ves o que se me fai sufrir”. E Hermes, mofándose do heroe, dille: “Marabíllame que sendo divino non previras o suplicio que padeces”. “Sabíao”, responde o rebelde. Os homes aos que me refiro son tamén eles fillos da xustiza. Tamén eles sofren a desgraza de todos con coñecemento de causa. Saben precisamente que non hai xustiza cega, pero que a historia non ten ollos e que se impón, polo tanto, rexeitar a súa xustiza para substituíla, na medida en que sexa posible, pola que o espírito concibe. É aquí onde Prometeo volve manifestarse no noso século.

Os mitos non teñen vida por si mesmos. Agardan a que nós os encarnemos. Basta con que un só home no mundo responda á súa chamada para que nos ofrezan a súa savia intacta. Temos que preservar este mito e facer que o seu soño non chegue a ser mortal, a fin de que sexa posible a resurrección. Ás veces dubido que ese mito poida salvar ao home de hoxe. Pero é aínda posible salvar aos fillos dese home no seu corpo e no seu espírito. É posible aínda ofrecerlle ao propio tempo as posibilidades da felicidade e da beleza. Se nós temos que resignarnos a vivir sen a beleza e sen a liberdade que ela significa, o mito de Prometeo é un daqueles que sempre nos lembrarán que calquera mutilación do home non pode senón ser transitoria e que nada pode aproveitar o home se non é proveitoso a todo o seu ser. Se o home está famento de pan e de breixos e se ben é certo que o pan lle é máis necesario, saibamos empero preservar o recordo do breixo. Dende o corazón máis sombrío da historia, os homes de Prometeo, sen deixar de exercer o seu duro oficio, conservarán unha mirada para a terra e para a herba incansable. O heroe encadeado mantén no raio e no lóstrego divinos a súa fe tranquila no home. Desta sorte el é máis duro que a súa rocha e máis paciente que o voitre que o rolda. Mellor que aquela rebelión contra os deuses é esta longa obstinación que ten sentido para nós, e esa admirable vontade de non excluír, de non deixar de lado nada, que sempre reconciliou e reconciliará aínda o corazón dorido dos homes coas primaveras do mundo.