Radiografía "pop" dunha hecatombe ecolóxica…

         

           Esta última semana foi algo dura. Un tanto escura e, sobre todo, desesperanzadora. Se ata esta semana eu tiña pouca fe na humanidade que poboa ou, máis ben, pasa polo mundo actual, agora xa a perdín definitivamente. “Pero que idealistas e perroflautas sodes, non pode haber progreso se lle facemos caso ás vosas parvadas, estas cousas pasan e non hai que facerlle, pois é parte do proceso…” Este sería o resumo e a (perniciosa e perversa) mensaxe final do que veu ser o desenlace dunha das pantomimas máis grandes da historia: o xuízo do Prestige.

            Para os que anden un pouco peixes, non se acorden moi ben do asunto ou crean nesas teorías que negan a existencia da marea negra igual que outros negan o holocausto xudeu, vou tirar un pouco da hemeroteca de xeito introdutorio (e, de novo, redescúbrome a min mesma, pois sempre estruturo todo canto escribo coma se fose unha clase maxistral). O 13 de novembro do ano 2002, un petroleiro de nome un tanto irónico naufragaba fronte ás costas galegas botando tras afundirse, uns días despois, así sen máis, unhas 70.000 toneladas de fuel ao mar. A raíz deste suceso que en Galicia non era para nada anómalo, pois xa non era a primeira vez que nos convertíamos no vertedoiro de combustibles fósiles máis grande de Europa, xurdiu o agardado desastre en forma de marea negra: esta inxente cantidade de chapapote tinguiu de negro a nosa paisaxe costeira, supuxo unha das meirandes devastacións ecolóxicas vividas no noso litoral e, como é evidente, traduciuse en cuantiosas perdas económicas para todos os sectores que nesta terra vivían do mar (que non son poucos). Boeno, cun suceso tan descomunal, o normal sería que as autoridades e os organismos competentes para a xestión desta crise reaccionaran dun xeito proporcionado. Pois efectivamente e non, como diría Joaquín Reyes, xa que mentres o país vivía aqueles días con desesperación e desacougo, os políticos ou ben estaban de cacería, ou ben gozando dunhas vacacións, ou ben facendo que facían algo tomando decisións torpes de forma caótica. Foi entón cando a cidadanía decidiu botarlle peito e tratar de arranxar por si mesma o que os seus gobernantes parecían incapaces ou pouco dispostos a facer, nacendo así colectivos que promovían a mobilización coa fin de que se tomaran as medidas axeitadas para paliar as gravísimas consecuencias do fatal accidente e cuxa politización 11 anos despois aínda é discutida e rediscutida. Pero, sen ningunha dúbida, a achega máis significativa deste movemento de acción cidadá foi a do voluntariado, miles de homes e mulleres que, de forma altruísta e desinteresada e deixando en evidencia a pobre resposta dada polas autoridades (traducida nunha escaseza de medios e operativos), botaron unha man para tratar de recuperar o pretérito esplendor da paisaxe costeira galega.

             Esta é, máis ou menos, a historia cun pouco de literatura para que non se faga tan pesada. En realidade, o relato desta catástrofe é máis ben longo e tedioso e para contalo cun mínimo de rigor e precisión faría falta ser case Deus. É certo que unha desgraza deste calibre se presta a acoller todo tipo de reaccións: dende a banalización e frivolización da mesma ata unha síndrome de omnipotencia das ideas, que pode servir de base e apoio tanto á banalización que mencionaba antes como a todo o contrario. É difícil, polo tanto, ser precisos, xa non vou pecar de ilusa e dicir obxectivos. Hai moitos mitos, mentiras e medias verdades dos que é difícil liberarse; houbo moito silencio e tamén moita silenciación ao respecto (e senón, que llo digan aos da TVG) e agora tamén hai algo moito peor: o esquecemento. Toda unha sociedade que no pasado se sentiu (e con razón) constantemente insultada e aldraxada agora cruzou ao outro lado do Lethes para abrazar a indiferenza, a mesma indiferenza coa que, ao cabo de 11 anos, se afirma que o noso medio natural está completamente rexenerado, coa que se di que tampouco foi para tanto e coa que se acata o fallo (nunca mellor dito) do que debería estar chamado a ser un proceso xudicial exemplarizante. Aprendemos máis ben pouco de todo isto e non só non esiximos que se depurasen responsabilidades de todo tipo (aínda que non nos guste, o único culpable non foi o barco) senón que tampouco nos chantamos para pedir unha prevención eficaz que non permita que unha morea de cascallos navegantes con mercadorías perigosas volva representar unha ameaza potencial e real para o noso medio e, en consecuencia, para a nosa calidade de vida. Galicia volveu consentir que mexaran por ela mentres lle obrigaban a dicir que chovía. Unha vez máis.     

           Entón, que queda de todo aquilo? Que perdura de toda esa marea paralela de solidariedade e reivindicación? Nada máis que unhas poucas faragullas. As comparacións son odiosas pero a min todo isto do Nunca Máis lémbrame, un pouco de lonxe pero lémbrame, ao maio do 68, ao movemento hippy, aos indignados… Esas faragullas das que falaba antes forman un pouso que se corresponde con toda a contracultura que naceu arredor das protestas. Agora mesmo só nos queda iso (o cal custa admitir, a min tamén).

           Eu creo que realmente aínda existe unha cultura vencellada a todo aquilo, pois o desenvolvemento desta nunca é un fenómeno illado, pode ser máis ou menos frívola pero nunca é allea á sociedade en cuxo seo nace e medra. Os tópicos polo mero feito de ser tópicos non teñen por que ser menos certos e, como ben reza o manual de idiosincrasia galega, fomos capaces, incluso inmediatamente despois da catástrofe, de rirnos de todo aquilo. Pode que por non chorar, pois os políticos de entón (que por algunha curiosa e caprichosa argucia do fatum aínda seguen aí) obsequiáronnos cunha diarrea verbal cuxo bizarrismo podería demostrarse mesmo cientificamente. Para a posteridade e para as futuras escolmas do humor universal quedan perlas coma os famosos “pequeños hilitos solidificados con aspecto de plastilina en estiramiento vertical” ou a falida predición do único responsable político que se sentou no banquillo dos acusados (e que, por suposto, foi absolto), “el destino del fuel en el fondo del mar es convertirse en adoquín”. Pero, para min, o gran corolario, o podium desta morea de citas célebres constitúeo esta gran frase: “hay una cifra clara y es que la cantidad de fuel que se ha vertido no se sabe”, cuxo autor é o mesmo que pretendía converter o fondo do mar nunha vía romana. Con todo, o máis ocorrente foi un “hondureño” cun par de “huevos” que chegou a suxerir que o barco debía ter sido bombardeado para evitar a marea negra, a mesma marea negra que algún que xa levaba comidos demasiados iogures caducados dicía que non era tal, que só eran un par de manchas localizadas.

           Precisamente arredor dunha destas citas pivota unha das curtametraxes de Hai que botalos, un filme colectivo composto por 25 curtas que trataban de mostrar, no contexto das eleccións autonómicas do 2005, a ineficacia dun goberno de cuxo trono había que chimpar. Por suposto, a catástrofe do Prestige ocupaba un lugar preeminente nesta denuncia, pois era un suceso que aínda estaba recente e que lle pasara factura á administración de don Manuel e os seus esbirros. Así temos un videoclip como Hilitos, que, sen ser brillante nin nada do outro mundo, evidencia o ridícula que pode chegar a ser unha explicación oficial deficientemente artellada.

            Hai outro segmento desta longametraxe dedicado ao desastre que consegue apelar un pouco mellor á emoción a través dunha adecuada montaxe de todo o vivido a raíz do suceso: as mobilizacións nas rúas, as tarefas de limpeza, as declaracións dos afectados... ¿Nunca máis? é un bo recordatorio daquela indignación e daquela rabia que aínda non soubemos encamiñar á materialización do único obxectivo a perseguir: termos a certeza de que nada disto se volverá repetir.

         A lenda tampouco escapa a este inventario de cultura popular nado a partir desta calamitosa desgraza. Son moitos os que atribúen o falecemento de Manfred Gnädinger, máis coñecido como Man, o escultor alemán afincado en Camelle e que fixera do seu inmenso amor pola natureza a súa gran obra de arte, á enorme tristura que lle provocou ver o mar e as rochas impregnadas desa argamasa negra e fedorenta. Sen quitar desta fermosa historia de amor e morte o seu compoñente certeiro e o seu pouso de realidade, a verdade é que Galicia sempre gustou do mítico e do misterioso. A cultura popular do país está repleta de personaxes sobrenaturais, de contos e narracións que se caracterizan por un halo místico e fabuloso e de tradicións que evocan todo este universo onírico do que tan boa conta deron autores como Cunqueiro, por poñer un exemplo. Non temos nada que envexarlle ao realismo máxico da literatura latinoamericana, somos lenda. E tamén sabemos honrar debidamente a memoria de personaxes tan singulares como Man, que agora xa forma parte do aparato mítico galaico, dun imaxinario colectivo extraordinario.

            Probablemente, as avoas do mañá, se é que o mundo non cambia demasiado de aquí a alá e non perdemos o san costume de manter viva a tradición dos devanceiros, contaremos a historia de Man aos nosos netos do mesmo xeito que a nós nos transmitiron os contos sobre a Santa Compaña. Mais espero que nós, esas avoas do futuro, teñamos moi presente o enorme simbolismo que encerra este relato. Man personifica a devastación que unha vez máis sufrimos. Este anacoreta non é unha icona por pura casualidade e non debemos dicir “non, é que queda moi bonito dicir que un bicho raro un tanto perrofláutico que vivía onda o mar morreu de pena por ver o mar asolagado con ese manchurrón negro”. Non obviemos o que é realmente importante na historia de Man, pois el representa a todos e cada un dos galegos que saíron ás rúas, que co seu suor e a súa forza de traballo contribuíron a recuperar o noso medio natural (sen o cal, por moito que algúns digan, a nosa existencia é puramente quimérica), que bramaron cun clamor de dignidade que nunca máis quereriamos chapapote e que nunca máis consentiriamos un trato tan miserable coma o que recibimos xa non só nunha catástrofe desta envergadura senón en moitas cousas máis. Todo ese sentimento de loita morreu coma Man, permitimos que a desolación nubrara o noso horizonte de expectativas, deixámolo correr e deixámonos asestar a derradeira puñalada por parte dunha estrutura de poder que nos somete a unha opresión menos evidente pero igualmente indigna: a ignorancia. Man é a metáfora dunha Galicia que non merece a resignación pero que sucumbiu á mesma. Nas nosas mans queda contar esta historia e animar aos que virán detrás a batallar xa non por esta causa ou por outras en concreto, senón por facerse valer, por demostrar que peroratas coma esta que escribo agora neste momento están completamente erradas.

            E si, isto non é nada novo.

E xa sei que falar é moi fácil.

Pero tamén fai falta dicilo.