O “mockumentary”, ese gran incomprendido...

Empezaba a pensar que o que un día fora un dos meus máis admirados referentes televisivos, Jordi Évole, personaxe mediático máis coñecido coma O Follonero, estaba próximo a morrer, catodicamente falando. Era desesperanzador para min ver como un gran formato como Salvados, innovador, diferente, e nun principio caracterizado polo sempre san toque satírico e humorístico, estaba dexenerando noutro tipo de programa cuxas aspiracións non distaban moito das que teñen as chamadas raíñas da mañá: ser un espazo rigoroso no que a actualidade e as reivindicacións cheguen aos telespectadores da forma máis clara e transparente posible, nunha case obsesiva busca da verdade e da veracidade (que, coidado, eu non critico e menos nun medio tan masivo coma a televisión). Malia todo isto, Évole nunca renunciou á súa dose de “cachondeo”, pero xa non era o mesmo. Pretendía ser serio, concienciado e... Francamente, aburrido.

Pode que este cambio de ton fora unha necesidade desta época convulsa que vivimos, ben é certo que nestes últimos anos xa case non queda nada no plano político e social do que poidamos rirnos e, naquel 2008 no que deu comezo Salvados (que naceu como un simple especial humorístico sobre as eleccións, analizando as súa vertente máis pop, sen ningunha dúbida), a crise era pouco menos que un agoiro patrocinado polos inimigos do estado. En calquera caso, para facer xornalismo stricto sensu xa temos a Ana Pastor, non facía falta que O Follonero aparcara ese carácter provocador para ser un máis, un máis de tantos comunicadores ancorados nese afán por resultar tediosamente transcendentes, ao mellor cun chisquiño máis de graza pero igualmente reducido a esa pouco orixinal ambición.

Pero no 23 de febreiro de 2014,  Jordi Évole volveu ser destrutivo e erixiuse de novo nun revulsivo sumamente estimulante para unha cidadanía anestesiada e pouco dada á sorpresa, ademais de atreverse cun xénero audiovisual moi pouco habitual nas Españas de onte e de hoxe: o falso documental ou mockumentary, como dirían os hipsters. Baixo o título de Operación Palace, Évole reuniu a un bo puñado de ex-políticos, vellas glorias do xornalismo e algún “titiriteiro” prometendo explicar por fin a verdade sobre un dos episodios máis singulares e decisivos da historia recente española: o golpe de estado do 23-F. A premisa era o suficientemente atractiva como para que fora previsible que medio país fora achantar o cu no sofá diante do televisor para ver de que ía todo isto (boeno, e que se anuncie durante unha semana a bombo e platillo tamén axuda, para que enganarnos?). O resultado foi o esperado polo seu artífice: a reacción extrema, as redes sociais ardendo en eloxios ou pouco amables epitafios en vida para Jordi Évole, indignación e admiración a partes iguais, risas e choras, as dúas Españas que volven chocar... Todo collía no amplo abano de conmocións e impresións a espertar.

Pero de que trata exactamente Operación Palace e cal foi a hipótese manifestamente falsa que nos trataron de colar? Pois un 23-F moi distante do que contan as hemerotecas e os libros de historia, xa que, segundo o narrado neste falso documental, non tería sido máis que unha pantomima orquestrada por unha nova democracia inestable e ameazada de morte dende o mesmo momento do seu nacemento e co pleno consenso de todas as forzas políticas con representación parlamentar, que terían contribuído dunha forma ou outra á macabra idea de adiantarse a un hipotético pero real golpe de estado cun falso golpe que disuadira a futuros conspiradores nostálxicos da ditadura. E quen sería o encargado de poñer en marcha toda esta ficción que aspiraba a restablecer a orde e a paz na nova galaxia monárquica? Nada máis e nada menos que José Luís Garci (si, ese sobrevalorado cineasta que moderaba os afumados coloquios de cine da 2, o mesmo).

A pesar do absurdo desta teoría e das reservas que tiven dende o primeiro momento con respecto ao que se me estaba contando (algo que, por outra banda, me sucede case sempre que prendo a tele), admito que, como todo ser humano mediatizado de ben, houbo momentos nos que a miña credulidade me xogou unha mala pasada. Garci dirixindo un golpe de estado e recibindo un Oscar tempo despois gracias ás presións dunha España moi agradecida polos servizos prestados á patria? Había algo nese plantexamento que chirriaba e moito, mais alí había demasiada xente á que se lle adoita conceder un mínimo de credibilidade, comezando polo propio Jordi Évole, convertido dun tempo a esta parte nun dos grandes baluarte do chamado xornalismo serio. Todos os entrevistados, todos eles grandes patricios pertencentes á caste política ou xornalística que adquiriu prestixio e renome naqueles anos, confirmaban a veracidade destas elucubracións e, seguramente, este foi un dos puntos fortes de Operación Palace a fin de conquistar a mente da audiencia: o testemuño aparentemente incontestable de quen estivo alí. Finalmente, descóbresenos que toda esta trama conspiranoica que por momentos nos parecía máis que crible, non era máis que palla ficticia, feito corroborado polas tomas falsas nas que se ve como todos estes personaxes relevantes a pifian nalgún momento da gravación esquecendo liñas de guión ou partíndose o cu cos seus propios erros.

Minutos despois do desenlace deste falso documental, Jordi Évole explica as súas razóns para levar a cabo o que el ben define como un “experimento” apoiado pola creación dun horizonte de expectativas que finalmente resultan frustradas. Por suposto, prevé as reaccións e opinións encontradas e xustifica o que ao meu parecer é unha proeza na televisión actual co nobre propósito de facer pensar un pouquiño aos telespectadores sobre un puñado de cuestións nada banais. Dende logo, tal e como o concibiu Évole (que mesmo incluíu un debate ao remate do documental para guiar un pouco a reflexión), Operación Palace pretende que nos estrullemos un pouco o cerebro cuns cantos interrogantes que, lamentablemente, carecen de resposta ou son respondidos insatisfactoriamente. Que aconteceu realmente o 23-F? Por que non podemos sabelo todo? É lóxico ou lícito que un réxime ao que se lle enche a boca falando de democracia e liberdades esconda certa información baixo a etiqueta de “clasificado”? Cantas teorías da conspiración farán falta para que por fin alguén se decida a descubrir a verdade e poñer fin a todo este aparato mitolóxico que tan magnificamente se recreou neste falso documental?

Porén, non todos valoraron este honesto engano tan positivamente. Foron moitos os que se fixeron eco dunha falta de ética xornalística por parte de Jordi Évole (asegurando que de agora en diante perdería toda credibilidade, coma se do conto de Pedro e o lobo se tratara) e que bramaron que non era necesario que se xogase con eles desa forma para demostrar nada (e, encima, cachondeándose de temas tan escabrosos). E eu digo (só é a miña modesta e humilde opinión): Estades tan seguros? De verdade todos os que se volveron cara O Follonero coa ira dunha gorgona confían tan cegamente na súa capacidade de filtración informativa? En serio cren estes inxenuos que non facía falta que alguén nos abrira os ollos dalgún modo e nos demostrara o manipulables que somos absolutamente todos e o fácil que lle resulta ao poder impoñer as súas versións oficiais e as súas mentiras? E o máis importante: Captaron e entenderon realmente todos estes indignados a importante mensaxe que subxacía a este xogo no que se mesturaron ficción e realidade? E outra pregunta aínda máis relevante: Ou é que non quixeron entendela, posto que as verdades sempre doen?

A min, persoalmente, houbo dúas cousas que me gustaron moito deste breve paréntese no que O Follonero a volveu liar, honrando como nunca o seu alcume: esa invitación á reflexión e ao debate (nada sinxela nin trivial, por moito que lles pese aos detractores deste experimento) e que se volvese poñer en boga un xénero cinematográfico e televisivo a miúdo ignorado (e, polo visto, tamén incomprendido) nestes lares como é o mockumentary. Sempre reconforta ver que na tolleita e mediocre produción televisiva española, a cal consumimos por inercia, hai un espazo (anecdótico, xa o sei) para a innovación e a sorpresa. O referente máis inmediato de Operación Palace é, claro está, como o propio Jordi Évole admitiu, Operación Lúa, outro pseudo-documental francés do ano 2002 no que se cuestionaba a chegada do home á Lúa e no que se metía no allo a nada máis e nada menos que o gran(dísimo) Stanley Kubrick. A estrutura narrativa de Operación Palace é moi semellante á deste documental e a teoría conspiranoica que plasma está repleta de loci communes: o propio título, a gran figura da cinematografía nacional que acepta formar parte do teatro, os testemuños das personalidades influíntes da época directamente implicadas, o filme futuro do cineasta en cuestión a través do cal confesa mediante complicadas claves encriptadas a súa participación nunha gran mentira de estado...

Son moitos os que se embarcaron en grandes timos disfrazados de realidade dende que, case por accidente, Orson Welles nos convencera de que os alieníxenas nos invadían naquel 1938 no que unha lectura dramatizada por radio da Guerra dos mundos de H.G. Wells provocou unha verdadeira alarma social. Hai moita reflexión e investigación nos campos da arte e da comunicación após da relación que establecemos entre a realidade e a ficción ao presentársenos fenómenos deste tipo e todo iso está condensado en Operación Palace. Está claro que nin Jordi Évole nin a Sexta descubriron a pólvora no mundo do ficticio e do fictivo, simplemente volveron poñer no punto de mira dun xeito orixinal unha serie de cuestións moi pouco claras sobre a nosa historia recente e deron vixencia ao feito de que somos altamente influenciables polos medios de comunicación de masas, algo que, dende o meu punto de vista, debemos aplaudir. O erro de base é pensar que na nosa era todo está superado e que estamos moi por riba diso, de ser vítimas dun engano masivo coma o que aterrorizou aos oíntes de Orson Welles, por exemplo, e que nada nin ninguén nos pode enganar porque xa o vimos todo. Unha das grandes virtudes do mockumentary é conferir credibilidade a algo que non é real, e pode que en Operación Palace iso non se fixera da forma máis brillante ou que incluso por momentos resultara torpe, pero non por iso se debe infravalorar a súa honestidade, a súa deliciosa ironía e a súa capacidade para crear unha controversia moi necesaria nestes tempos nos que estamos máis que nunca a mercé do poder mediático.

A verdade é que disfrutei moito co que seguramente foi o acontecemento televisivo máis interesante dos últimos tempos, unha nova forma de revestir ese rigor que algúns cren que o (agora si) valente e ousado Jordi Évole perdeu para sempre irremediablemente, mais coido que non debemos velo así nin facer lecturas simplistas e reducionistas do asunto, pois que alguén se decida nun momento de excéntrica lucidez a utilizar os medios ao seu favor cun propósito didáctico e non adoutrinante é francamente encomiable. Agora só queda esperar que o debate (sobre as perversións dun estado ao que debemos esixirlle aínda moito e sobre a nosa propia vulnerabilidade ideolóxica) non se reduza a unha efémera anécdota e que transcenda a inmediatez do circo televisivo e a oportunidade do momento, para que sexamos quen de recuperar a consciencia e descubrir a farsa por nós mesmos, porque non todos son tan sinceros coma O Follonero...