Épica espacial (e trascendental): “Interstellar”, de Christopher Nolan

A semana pasada, chegou ás nosas pantallas o que está chamado a ser o gran evento cinematográfico do presente ano 2014 ou, polo menos, un dos que máis está dando e dará que falar. Máis que a consulta catalá sobre a independencia, si. O pasado venres estreábase Interstellar, a novena e agardadísima longametraxe do director británico Christopher Nolan, realizador xa consolidado como un autor de gran prestixio dentro do cine actual, moi admirado por servidora e que, unha vez máis, busca e logra asombrar a un espectador incapaz de mostrar indiferenza ante unha obra colosal, ambiciosa e repleta de matices. Na Cólquide tamén hai salas de cine e interesa moito todo isto da relatividade temporal e as epopeas espaciais (sobre todo se as dirixe Nolan), de modo que non me puiden resistir a ver tan esperado filme para compartir co respectable as miñas impresións (que non son poucas) intentando soltar a menor cantidade posible de spoilers. Imos aló. 

De sobra é coñecida para público e crítica a ecléctica filmografía de Christopher Nolan, que, pese aos distintos envoltorios que manexa, une todas as súas películas cun nexo común: o gusto polo misterioso, o imprevisible e o sorprendente, orientando e despistando por igual a un espectador que non debe perder detalle so pena de non enterarse de nada e non acadar ese clímax que ben se podería resumir nun gran “ostia, que forte”. Seus son dous dos thrillers máis interesantes e suxerentes dos primeiros anos 2000, Memento (2000) e Insomnio (2002); a renovación da saga Batman cunha triloxía que reinventa o canon iconográfico asociado ao mítico superheroe da DC composta por Batman Begins (2005), O cabaleiro escuro (2008) e O cabaleiro escuro: a lenda renace (2012), e algunha historia inclasificable que afonda brillantemente no onírico, Orixe (2010). Desta volta, Nolan tráenos un ovo Kinder (polo da sorpresa, digo, porque sempre a hai) sci-fi puro e duro de aventuras intergalácticas e 170 minutacos na que se desafían todas as teorías e leis que se poida botar á cara, rodeado, como é habitual nel, dun reparto de auténtico luxo, no que destacan o último gañador do Oscar ao mellor actor, Matthew McConaughey, a tamén galardoada Anne Hathaway, a case omnipresente dun tempo a esta parte Jessica Chastain e un imprescindible para o cineasta londinense, Michael Caine.

O propio director firma xunto co seu irmán Jonathan Nolan un guión arriscado no que se mesturan emoción, entretemento e ciencia, un remix a primeira vista complicado para o que contaron co asesoramento do reputado físico teórico Kip Thorne, quen tamén figura nos créditos como produtor executivo do filme. As sinopses, como adoita ser habitual nelas, menten moi cochinamente, pero non está de máis que teñamos presentes un par de ideas antes de entrar á proxección: nun futuro non moi lonxano pero que non se especifica, a Terra, por diversos motivos que se poden deducir facilmente (aínda que a maioría de críticos que puiden ler digan o contrario), está esgotada e tornou nun territorio hostil e ermo. A maioría da poboación mundial morre de fame pola escaseza de alimentos e o único cultivo que sae adiante é o millo. Por este motivo, moitos han de dedicarse á agricultura e non se contemplan máis aspiracións na vida que a de contribuír á supervivencia e á subsistencia coas colleitas. O pensamento crítico, os avances tecnolóxicos e a cultura deixan de ter sentido nun mundo que se sepulta baixo unha capa de po (literalmente) que está asfixiando aos seus habitantes. Neste contexto, un antigo piloto reciclado en granxeiro de nome Cooper (Matthew McConaughey) é seleccionado secretamente polo que queda da NASA para unha misión desesperada: buscar novos planetas potencialmente habitables que garantan a continuidade da especie aproveitando a aparición dun burato de verme (ou ponte de Einstein-Rosen, para os máis doctos neste campo) onda Saturno, fenómeno que permite explorar outras galaxias “atallando” no espacio-tempo.

Boeno, estaría ben que nos quitaramos o rollo científico e rigoroso de encima que, por outro lado, resulta difícil de ignorar e seguro que provocará máis dunha discusión entre colegas á saída do cine (na súa maioría, astrofísicos de wikipedia...) porque, por máis que se nos insiste en que é un aspecto moi importante do filme, non deixa de ser un pretexto. Ou así foi como menda pensou que era a mensaxe de Nolan, xa que, no fondo, o drama esencial da película é a historia de amor entre un pai e unha filla que deben separarse talvez para sempre e que nesa separación se verán condenados de xeito desigual polo paso do tempo. Este vínculo é o fío condutor da historia e todo canto sucede está condicionado dun xeito ou outro por este feito. Segundo avanza a trama, vese cunha maior claridade como Nolan se serve de teorías, hipóteses, conxecturas, disquisicións filosóficas e demais cálculos para transmitirnos unha emoción diferente con esta relación atípica, chegando a incluír o amor, esa realidade tan abstracta e sobre a que tanto se discutiu ao longo da historia do pensamento, en cada ecuación. Resumindo, fai prosa poética con ciencia (boeno, e tamén con Dylan Thomas), cunha ciencia deliberada e debidamente manipulada, loxicamente, para que todo encaixe e sirva como vehículo axeitado para provocar unha enorme conmoción no espectador. E esta conmoción xa non se reduce á sorpresa e o pasmo de “que me está contando este señor”, senón que debe resultarnos case catárquica tendo en conta como se resolve a historia e a relación entre os seus protagonistas (e non conto máis porque senón meto un spoiler coma un cabalo). A isto debería axudarnos o brutal pulso narrativo do que dota ao último tramo da película, creando unha tensión e unha incertidume que poderían facer que nos saíse disparado o corazón cuan xenomorfo perforándonos o estómago para ver a luz.

O futuro que pinta Christopher Nolan xa non é usado, está ghastado de todo. Como tantos outros cineastas antes que el, entende que a fórmula da verosimilitude que poida facilitar a mímese e a identificación do espectador coa historia non pasa por espazos relucentes que cheiren a coche novo. Películas coma Star Wars (aínda que non estritamente, xa que en teoría iso non é futuro, senón unha galaxia moi moi lonxana hai moito tempo), Blade Runner e, sobre todo, Alien, optaron xa no seu día por unha estética de cacharrería que nos daba a entender que todo iso, naves e diferentes artefactos, era moi vello. Interstellar aproxímanos a un futuro distópico e inminentemente apocalíptico, trae ese futuro aos nosos días e reflicte xa non só un parón tecnolóxico senón un retroceso. Ese “atraso” dáse en todos os ámbitos e a min paréceme un aspecto moi interesante da película porque crea un contexto apocalíptico maravillosamente distinto: a casa na que vive Cooper cos seus fillos e o seu sogro non parece distinta de calquera vivenda rural característica dos tempos da Gran Depresión, a forzosa ruralización das sociedades tamén lle confire certa antigüidade a ese futuro, nin as escolas nin a NASA parecen ter o que nós entendemos por medios e as tormentas de po que todo o avasalan dan a estocada final, dando a impresión de que o mundo enteiro é como un gran moble que leva moito tempo sen limpar e ao que xa non lle sae a cotra. A ambientación para min é máis que correcta e semella metafórica ao tempo que premonitoria.

Aínda que nos primeiros minutos de Interstellar Nolan parece posuído polo espírito de Spielberg (nenos que quedan sen pai), o primeiro nome que nos vén á cabeza nun filme plagado das máis diversas influencias é o de Stanley Kubrick. Ben é sabido que Christopher Nolan non ten nada de humilde e a propia magnitude dos seus proxectos, que sempre son grandes proxectos, recorda ao mestre neoyorkino. Interstellar pretende ser o 2001: Unha Odisea do espazo do século XXI, algo que se nota a leguas. O poderío visual que exhibe con esas imaxes “quita-impos” nas que non hai nada máis que inmensidade, xa sexa a do espazo ou a de calquera dos planetas aos que chega a expedición de Cooper (nada máis que auga ou nada máis que xeo) lévanos a pensar nas máis memorables escenas de 2001. O tramo final de Interstellar é facilmente equiparable co de 2001 aínda que Nolan careza da solemnidade de Kubrick e Kubrick carecese por completo da axilidade que é máis propia de Nolan. Incluso nalgún momento a música (magnífica partitura de Hans Zimmer, por certo) trata de asemellarse a eses acordes disonantes tan perturbadores que amenizaban a alucinada viaxe de Bowman en 2001. A sombra de Kubrick está en todas partes e así o recoñeceu o propio director, quen non por iso renuncia a deixarse influír por obras máis “terrenais” coma os blockbusters dos anos 80 (de aí a nostalxia por grandes logros como a carreira espacial). E, se vistes a película, darédesme a razón en que o tal TARS é un híbrido entre R2D2 (porque é simpático e encaríñaste con el) e Hal 9000 (polo seu escaso antropomorfismo, simplemente, non dá tan mal rollito).

Para min, Nolan só decepciona nun aspecto: esperaba que arriscara un pouco máis coa montaxe e que non construíse un relato tan lineal cronoloxicamente falando (sobre todo tratándose dunha película que trata de desafiar ese continuum). Vale, sei que xa existe suficiente risco de perdernos coa película tal e como está ordenada pero seguramente unha disposición diferente e ben orquestrada (Nolan pode facelo sen despeitearse, estou convencida) engadiría aínda máis emoción ao asunto.

Non me gusta falar dunha película sen mencionar o traballo actoral, pois, aínda que pareza que nunha épica espacial tan grande os individuos pasan desapercibidos, para nada é así. Discrepo con aquelas voces que xa reclaman un segundo Oscar para Matthew McConaughey por este filme pero debo admitir que está soberbio nun papel que nun principio semella máis convencional que o traballo que lle deu premios e gloria despois de tantos anos de carreira (facendo merda e sendo un cacho-carne, anoto), a recomendable Dallas Buyers Club, ou o seu aclamado investigador rariño da serie True Detective. Logra destacar entre tanta perfección técnica e aporta credibilidade e un gran equilibrio a un personaxe, que, aínda que os distintos trailers promocionais da película parezan transmitir o contrario, non é o gran heroe americano que vai salvar a toda a humanidade porque os seus collóns o valen, non, para iso xa temos a Bruce Willis en Armageddon. Por outra banda, Nolan debe ter un puto problema cos personaxes femininos, debe adoecer de misoxinia ou algo polo estilo (paradoxal tendo en conta que é a súa señora a que pon a pasta para os seus filmes) porque ou son irrelevantes (O truco final, a saga Batman) ou están algo perturbados (Orixe). No caso de Anne Hathaway neste filme hai unha especie de mestura das dúas circunstancias: parece que está na nave para cubrir a cota en plan lista electoral e o seu xa moi debatido monólogo sobre o amor colócaa, non sei se deliberadamente, nunha posición de inferioridade con respecto aos demais personaxes perante ao espectador, que di “en serio acaba de esgrimir isto como argumento para ir a un planeta ou outro?” Non deixa de ser tópico poñer iso en boca dun personaxe feminino (que se somos máis emocionais e menos racionais, bla, bla, bla), por moito que ao final da película Nolan nos diga case que o amor é cuantificable, sería impensable para o 99% dos guionistas do orbe (estatística rápida) que esa mesma disertación saíse do personaxe de McConaughey, que,  por outro lado é quen leva ás costas a traxedia persoal máis fodida de toda a película. Cambiando de terzo, supoño que a veces o impresionante primeiro plano de Jessica Chastain (actriz de beleza monumental) impídeme fixarme debidamente na súa actuación, mais a súa calidade é indiscutible e, a pesar do seu éxito relativamente tardío, é unha das mellores intérpretes da súa xeración. O carácter secundario (non por iso menos importante) do seu rol quítalle algo de brillo, mágoa porque é estupenda. E, coma sempre, Michael Caine cumpre, por algo é o actor fetiche de Christopher Nolan.

Posiblemente teñamos enriba da mesa unha das mellores películas do ano, incluso unha seria competidora na carreira polos Oscar, aínda que Christopher Nolan semella demasiado abstruso para a mentalidade dos académicos. Por iso non podo deixar de animar ao respectable a que vaia vela porque, guste máis ou guste menos, realmente vale a pena. Vale a pena porque é un espectáculo que ha de gozarse forzosamente nunha sala de cine e porque gracias ao ente pagán que sexa existen cineastas como Nolan que realmente teñen algo que contarnos e que non deixan indiferente a ninguén.