"Persépolis", de Marjane Satrapi

Ter un estante grande e espazoso para albergar miles e miles de páxinas ten moitas vantaxes pero tamén presenta grandes inconvenientes: a indecisión para proceder á elección do segmento de páxinas a ler e a falta de tempo para absorber todo o volume de información, cultura e enriquecemento intelectual atesourado entre esas catro madeiras. Porén, hai uns dous meses aproximadamente tiven moi claro cal era o libro que quería que formara parte da miña selección de imprescindibles: a novela gráfica Persépolis, da historietista iraniana Marjane Satrapi.

As referencias que tiña desta obra non podían ser mellores e así o confirmei ao dar por concluída a súa lectura. Persepolis foi publicada entre os anos 2000 e 2003 en catro tomos que contaban, dun xeito autobiográfico, os cambios producidos en Irán no contexto da revolución islámica de 1979. A través da mirada infantil, adolescente e adulta da propia Marjane Satrapi, ábresenos unha ventá á historia deste país ao mesmo tempo que se desmontan moitos dos tópicos que tenden a polarizar e confrontar ás sociedades orientais e ás sociedades occidentais. O periplo vital de Satrapi é o de moitas mulleres iranianas, pese a que as diferenzas son acusadas. Nacida nunha familia progresista e oposta tanto ao reinado do Sha como á República Islámica, a súa visión dos conflitos que tanto castigaron a este país na década dos 80 caracterízase por unha policromía inesperada nun primeiro momento: critica abertamente a represión da deriva relixiosa e fundamentalista do proceso revolucionario pero tamén censura a ambigüidade e a hipocresía dun mundo occidental que se vende como máis avanzado e democrático pero que, en realidade, condena aos fuxidos da guerra a un ostracismo político e social igualmente cruel.

A historia comeza, como é obvio, no Teherán do ano 1979, ano no que a pequena Marjane é testemuña da ondada de protestas e reivindicacións que derrocan ao Sha, unhas revoltas esperanzadoras para os seus pais, que non entenden que o descontento do pobo non desemboque finalmente nunha república democrática e laica. Porén, as cousas tórcense e o islamismo pasa a tomar o control da revolución, impoñendo e prohibindo todo aquilo que estes temeron. A situación faise insostible e, no medio dunha contenda tanto interior como exterior (o enfrontamento co Irak de Sadam Hussein), Marjane marcha a estudar a Viena por expreso desexo de seus pais. En Austria, coñece un mundo completamente novo e inconcibible en Irán pero, lonxe de mirar a esta Europa de acollida con optimismo, Marjane sofre e vese discriminada constantemente debido aos prexuízos dunha sociedade occidental ignorante e que prefire mirar cara outro lado mentres só busca o seu propio beneficio. Finalmente, cede á presión e decide volver a Teherán, unha vez finalizada a guerra co país veciño. O Irán que coñeceu nada ten que ver co que atopa ao seu regreso, pois o islamismo impregna e condiciona todas e cada unha das facetas da vida cotiá, reprobando incluso os praceres máis banais e frívolos e que carga dun xeito especial contra as mulleres, polo que ela padece o lado máis duro da opresión nas súas propias carnes. Tras concluír os seus estudos universitarios e liberarse dun matrimonio falido, decide marchar a Francia.

Esta sería, grosso modo, a historia que se nos conta nos catro volumes que compoñen Persépolis, volumes integrados por anécdotas, pequenas historias cotiás e moi clarificadoras dirixidas especialmente a un lector occidental pouco versado na materia e que arrastra unha educación cultural e social na que os países islámicos, como o Irán que retrata Marjane Satrapi, non gozan de moi boa prensa. O bo de Persépolis é precisamente iso, que consegue derrubar a torre de cristal etnocentrista na que se illa o mundo occidental pero sen constituír un panexírico do relativismo cultural. Todo canto se ve nesta novela gráfica está coidadosamente pasado pola criba dunha mirada incisiva, que retrata sen contemplacións nin concesións as perversións tanto do réxime islámico (a falta de liberdades individuais, o fundamentalismo relixioso, a nula pluralidade política, a violencia ou as inxustizas) como as dos países de Occidente (a desconfianza, os prexuízos, a ignorancia ou a exclusión de quen se ve diferente). Moitas historietas provocan un leve sorriso, case macabro, porque Satrapi logra transmitir axeitadamente o nivel de dureza das súas vivencias pero sen renunciar a ese punto sarcástico e satírico tan delicioso e que non fai decaer o ritmo da lectura en ningún momento.

Resulta case imposible tentar imaxinar Persépolis como unha novela máis, pois a súa planificación formal como un cómic enaltece dun xeito considerable a forma de contar a historia. A imaxe non só é necesaria senón que se fai imprescindible. E isto sen que o protagonismo do contido se esvaeza. O trazado do debuxo é simple pero claro (en branco e negro a excepción dun pequeno epílogo que aparece a color) co que a súa relación coa historia é dun equilibrio total.

Hai cousas que me gustan especialmente desta obra, que me encanta e xa é unha das miñas favoritas. Gústame moito a tenra pero en ocasións tensa relación da protagonista coa súa avoa e durante todo o relato percíbense a admiración e respecto que Marjane lle profesa e que lle dan un lugar destacado na historia, como un dos seus principais referentes. A avoa é un paradigma da sabedoría e da sensatez que o lector recoñece como unha figura universal e decisiva na vida de calquera ser humano. Porque Satrapi en ningún momento da narración despreza o seu acerbo cultural e vemos como, pouco a pouco, se supera ese conflito persoal coa identidade ao que se ve inducida pola intolerancia occidental e as dificultades que ha de atravesar no seu propio país, e na superación dese conflito tanto os personaxes da avoa como os dos pais son claves. A vida de Marjane en Viena ocupa unha parte importante da obra, a totalidade do terceiro tomo está dedicada a contar esta estimulante pero devastadora experiencia, posto que se van encadeando tanto ledicias como decepcións e non me resultou nada difícil identificarme en certo modo coa autora cando mira ironicamente ao cinismo e á frivolidade dunha xuventude europea que o ten todo e non valora nada, nin sequera esa liberdade individual que en Irán non se pode nin soñar. Tamén me entusiasma (ao mesmo tempo que me enche de esperanza) ver que a muller iraniana que debuxa Marjane Satrapi non ten nada que ver con esa muller oprimida, tradicionalista, relixiosa e ignorante que aparece con demasiada frecuencia nos medios occidentais. De novo, Satrapi desmonta un prexuízo sen sentido, pois en Persépolis aparecen mulleres moi desprexuizadas falando de homes, de sexo, de divorcios, de política, etc. De feito, a avoa aparece coma unha muller moderna e independente, que se divorciou e que ten unha opinión propia. Talvez este caso e o da propia autora non sexan os máis ilustrativos pero incluso nas mulleres máis dominadas e anuladas polo réxime vemos condutas nada convencionais.

A película do 2007, dirixida por Vincent Paronnaud e a propia Marjane Satrapi, mantén o espírito da novela gráfica aínda que, como é evidente, dun xeito adaptado e abreviado. Ver como as imaxes quedas do cómic cobran vida gracias á animación dálle outro sentido á historia e é o complemento ideal á lectura da obra orixinal. O filme é altamente recomendable pero a novela segue sendo imprescindible.

De verdade, lédea porque non o lamentaredes. É simplemente xenial!